Tại lớp, bạn sẽ được hướng dẫn đọc những cuốn sách/ bài luận với chất lượng nội dung và văn phong xuất sắc như bài bạn chuẩn bị đọc dưới đây.

Thông tin lớp xem tại ĐÂY. Mình xin cảm ơn.

Thế giới có màu xanh ở những bờ rìa và nơi sâu thẳm. Sắc xanh này chính là ánh sáng đi lạc. Ánh sáng ở rìa xanh của dải quang phổ không đi trọn vẹn quãng đường từ mặt trời tới chỗ chúng ta. Nó phân tán vào trong các phân tử không khí, nó tán xạ vào trong nước. Nước vốn không màu, vùng nước cạn mang màu của bất cứ thứ gì nằm bên dưới, nhưng vùng nước sâu lại chứa đầy thứ ánh sáng tán xạ này; nước càng tinh khiết thì màu xanh càng thẫm. Bầu trời màu xanh cũng vì lẽ đó, thế nhưng màu xanh nơi chân trời hay màu xanh của mặt đất tưởng chừng đang tan vào không trung kia lại là một sắc xanh thẫm hơn, mơ màng hơn và u hoài hơn. Đó là sắc xanh ngự ở nơi tận cùng xa xăm ngút tầm mắt, màu xanh của khoảng cách. Thứ ánh sáng không chạm đến ta, không đi trọn vẹn quãng đường ấy, thứ ánh sáng đi lạc ấy lại mang đến cho ta vẻ đẹp của thế gian, mà phần nhiều trong số đó hiện hữu dưới màu xanh.

Đã nhiều năm nay, tôi luôn rung động trước sắc xanh nằm ở rìa xa nhất của tầm mắt: sắc màu của chân trời, của dãy núi xa xôi, của bất cứ thứ gì xa ngái. Màu của khoảng cách ấy là màu của một loại cảm xúc, của sự cô độc và niềm khao khát, màu của “nơi đó” khi được nhìn từ “nơi này”, màu của nơi ta không hiện diện, màu của nơi ta chẳng thể đặt chân tới. Bởi sắc xanh ấy không nằm ở chốn chân trời cách xa hàng dặm kia, mà nằm trong lớp không khí trải dài giữa ta và những ngọn núi. Nhà thơ Robert Hass từng nói: “Khắc khoải, bởi khao khát vốn chất chứa những khoảng cách vô tận.” Xanh là màu của nỗi khắc khoải hướng về những khoảng cách mà ta không bao giờ chạm tới, hướng về một thế giới màu xanh. Vào một buổi sáng đầu xuân êm ả và ẩm ướt, khi đang lái xe trên con đường ngoằn ngoèo vắt qua núi Tamalpais - ngọn núi cao 2500 feet nằm ngay phía bắc cầu Cổng Vàng, một khúc cua bất chợt mở ra khung cảnh San Francisco chìm trong muôn vàn sắc độ xanh, hệt như một thành phố trong mơ. Khi ấy, lòng tôi bỗng trào dâng một mong mỏi mãnh liệt được sống ở nơi có những ngọn đồi xanh và những tòa nhà xanh đó, dẫu cho tôi thực sự đang sống ở đấy, tôi chỉ vừa mới rời đi sau bữa sáng mà thôi, và ly cà phê màu nâu, quả trứng màu vàng hay ngọn đèn giao thông màu xanh lá chẳng hề đem lại cho tôi niềm mong mỏi nào như vậy; và thêm nữa, tôi vốn dĩ đã ở đó rồi và trong lúc ấy đã háo hức mong chờ chuyến đi bộ dọc theo sườn phía tây của ngọn núi.

Ta thường coi khao khát như một vấn đề cần giải quyết, bận tâm xem khao khát ấy hướng về đâu rồi chăm chăm vào thứ đó cùng cách để đoạt lấy nó, thay vì chú tâm vào bản chất và xúc cảm của chính niềm khao khát. Dẫu cho thường thì chính khoảng cách giữa ta và đối tượng ta khao khát mới là thứ lấp đầy khoảng không ở giữa bằng màu xanh của nỗi khắc khoải. Đôi khi tôi tự hỏi, liệu nếu thay đổi góc nhìn đi một chút thì ta có thể trân trọng bản thân khao khát như một cảm xúc độc lập hay không, bởi nó vốn dĩ gắn liền với kiếp người hệt như màu xanh gắn liền với khoảng cách vậy? Giá như ta có thể phóng tầm mắt xuyên qua khoảng cách mà không hề muốn thu hẹp nó lại, giá như ta có thể ôm trọn nỗi khắc khoải của mình hệt như cách ta đón nhận vẻ đẹp của sắc xanh chẳng bao giờ có thể chiếm hữu kia thì sao? Bởi lẽ một phần nào đó của nỗi khắc khoải, cũng giống như sắc xanh của khoảng cách, sẽ chỉ dịch chuyển sang nơi khác chứ chẳng thể nguôi ngoai khi ta đạt được hay tìm đến nơi; giống như là những ngọn núi sẽ thôi khoác màu xanh khi ta đặt chân đến, và sắc xanh ấy sẽ lại nhuộm lên triền núi xa xăm tiếp theo. Đâu đó trong điều này ẩn chứa lý do tại sao bi kịch lại đẹp đẽ hơn hài kịch, và tại sao ta tìm thấy niềm vui thích lớn lao trong nỗi buồn của bài hát hay câu chuyện nào đó. Luôn có một điều gì đó nằm ở mãi xa xăm. Triết gia thần bí Simone Weil từng viết cho một người bạn ở tận châu lục khác: “Chúng ta hãy yêu lấy khoảng cách này - khoảng cách được dệt nên trọn vẹn từ tình bạn, bởi lẽ những người không yêu thương nhau thì đâu có bị chia lìa”. Với Weil, tình yêu chính là bầu không khí lấp đầy và điểm tô sắc màu cho khoảng cách giữa bà và người bạn ấy. Ngay cả khi người bạn đó đã đứng trước bậu cửa, vẫn có một điều gì đó cứ xa xôi đến vô chừng: khi ta bước tới ôm lấy họ, vòng tay ta đang ôm một điều bí ẩn, ôm những gì không thể thấu hiểu, ôm lấy thứ chẳng thể nào chiếm đoạt. Sự xa xôi len lỏi vào tận những điều gần gũi nhất. Xét cho cùng, ta cũng đâu thấu hết những góc sâu thẳm của chính mình.

Vào thế kỷ mười lăm, các họa sĩ châu Âu bắt đầu vẽ sắc xanh của khoảng cách. Trước đó, các nghệ sĩ ở lục địa này chẳng mấy bận tâm đến khoảng không xa xăm trong tác phẩm của mình. Đôi khi họ dùng một bức tường vàng đặc sệt làm phông nền cho các vị thánh và những người bảo trợ; đôi khi không gian uốn cong lại như thể trái đất thực sự là một hình cầu và ta đang nằm ở bên trong. Các họa sĩ dần dà chú trọng hơn đến tính chân thực, đến việc tái hiện thế giới đúng như cách mắt người nhìn thấy, và trong những tháng ngày mà nghệ thuật phối cảnh chỉ vừa mới chớm nở ấy, họ đã nắm lấy sắc xanh của khoảng cách như một phương cách mới để thổi chiều sâu và không gian vào tác phẩm của mình. Thường thì, dải màu xanh vắt về phía chân trời có vẻ bị phóng đại: nó lấn về phía trước quá nhiều, sự chuyển màu lại quá đỗi đột ngột, nó xanh thái quá, cứ như thể họ đang say sưa với hiện tượng này đến mức làm quá lên vậy. Bên dưới bầu trời, bên trên chủ thể được cho là chính của bức tranh, trong những khoảng không trước chân trời, họ sẽ vẽ nên một thế giới nhỏ bé tràn ngập sắc xanh: những con cừu xanh, người chăn cừu xanh, những ngôi nhà xanh, những ngọn đồi xanh, con đường xanh và cả cỗ xe cũng xanh.

Trong bức chân dung vẽ Ginevra de’Benci năm 1474, Leonardo chỉ phác một dải hẹp những tán cây xanh và đường chân trời xanh ở tít phía sau, khuất lấp sau những thân cây màu nâu sẫm đang làm khung nền cho người phụ nữ nhợt nhạt, nghiêm nghị mặc chiếc áo chẽn thắt dải dây mang đúng sắc xanh ấy, thế nhưng ông lại vô cùng say mê hiệu ứng của bầu không khí trong tranh. Ông từng viết rằng khi vẽ các tòa nhà, “để làm cho toà nhà này trông xa hơn tòa nhà kia, bạn nên tả lớp không khí sao cho có vẻ đặc lại. Thế nên, hãy vẽ tòa nhà đầu tiên... bằng màu sắc thực của nó; tòa nhà tiếp theo xa hơn thì giảm bớt đường nét và tô xanh hơn, tòa nhà nào bạn muốn đặt ở một khoảng cách xa hơn nữa thì lại tô cho xanh thêm nữa, và tòa nhà nào xa gấp năm lần thì hãy tô xanh gấp năm lần”. Các họa sĩ dường như đã trót say đắm sắc xanh của khoảng cách, và khi ngắm nhìn những bức tranh này, ta có thể mường tượng ra một thế giới nơi ta dạo bước qua những trảng cỏ xanh rì, những thân cây nâu, những ngôi nhà quét vôi trắng, để rồi đến một lúc nào đó, ta đặt chân tới xứ sở màu xanh: nơi cỏ, cây và nhà cửa tất thảy đều hóa xanh, và có lẽ nếu nhìn xuống chính mình, ta cũng sẽ thấy bản thân nhuộm màu xanh hệt như thần Krishna của đạo Hindu vậy.

Thế giới ấy đã được hiện thực hóa trong những bức ảnh cyanotype, hay ảnh lam, của thế kỷ mười chín - “cyan” có nghĩa là màu xanh, dù cho tôi vẫn luôn đinh ninh rằng thuật ngữ này bắt nguồn từ chất xyanua (cyanide) được dùng để rửa ảnh. Ảnh cyanotype vốn rẻ và dễ làm, thế nên một vài tay máy nghiệp dư đã chọn gắn bó hoàn toàn với kỹ thuật này, trong khi một số nhiếp ảnh gia chuyên nghiệp lại dùng nó để tráng những bản in thử, vốn được xử lý để tự phai màu và biến mất trong vòng vài tuần: những bản in phai màu ấy đóng vai trò như các bản mẫu để khách xem rồi đặt in những bức ảnh lưu giữ được vĩnh viễn ở các tông màu khác. Bước vào những bức ảnh cyanotype, ta như đặt chân đến một thế giới nơi bóng tối và ánh sáng chỉ còn hai màu xanh và trắng, nơi những cây cầu, con người và những quả táo đều xanh biếc như hồ nước, như thể vạn vật đều đang được ngắm nhìn qua một bầu không khí u hoài mà ở đây chính là chất xyanua. Sắc màu ấy bám trụ trên những tấm bưu thiếp mãi đến tận giữa thế kỷ hai mươi: tôi vẫn còn giữ vài tấm in hình những cung điện và sông băng, những đài kỷ niệm và những sân ga ngập trong sắc xanh.

Có một năm hạn hán nọ, nước ở hồ Great Salt rút cạn đến mức phần lớn diện tích vốn là biển bỗng hóa thành đất liền. Tôi tản bộ trên vùng đất ấy, hướng về phía Đảo Antelope - hòn đảo khi ấy lơ lửng ngay trên hình bóng phản chiếu của chính nó, tựa một khối hình rắn rỏi và đối xứng hoàn hảo - một viên ngọc quý bồng bềnh giữa sắc xanh. Hàng dặm dài mặt đất nơi trước đó chẳng bao lâu vẫn còn là đáy hồ, nay đã hóa thành một bức khảm chắp vá từ những vũng nước cạn cùng lớp cát chỗ khô chỗ ẩm, những vũng nông ngập nước trong vắt, với những doi cát dài tựa như những ngón tay vươn về phía đảo và cái bóng của nó trên mặt nước xanh thẫm phía xa. Đôi chỗ những bãi cát bị mặt nước làm cho đứt đoạn khiến tôi phải tìm một lối khác để tiến lên, thế nhưng trong suốt nhiều dặm đường và hàng giờ đồng hồ lang thang ngoài đó, nhìn chung tôi vẫn có thể đi thẳng một mạch về phía hòn đảo. Tôi đi qua vùng đất có những đoạn cát chỗ này gợn nếp mà chỗ kia phẳng lì, có những chỗ bỗng lún sụt dưới gót giày như thể ẩn giấu những túi khí bên dưới, lại có những chỗ kêu lép nhép để rồi chung quanh vết chân tôi là lớp cát nhạt màu hơn, nơi nước vừa bị ép tràn ra bởi sức nặng của tôi. Với chuỗi dấu chân kéo dài mãi phía sau thì đúng ra tôi không thể nào lạc đường được, thế nhưng tôi lại đánh mất ý niệm về thời gian, để bản thân lạc lối theo một cách khác - một sự lạc lối chẳng liên quan gì đến chuyện mất phương hướng mà là một sự đắm chìm trọn vẹn nơi mọi thứ xung quanh thảy đều lùi lại và tan biến đi.

Đôi khi có những nhành lá sồi nhỏ màu nâu rải rác trên mặt đất dẫu chẳng có bóng cây nào trong tầm mắt và bờ hồ thì ở tít đằng xa. Đôi khi, những đống lông vũ và xương xẩu ướt sũng nhàu nhĩ - vốn từng là những con chim - nằm trơ trọi trên bãi cát. Làm sao mà những chiếc lá trôi dạt tới đây, làm sao mà những con chim ấy lìa đời đều là những điều khôn dò - một từ chất chứa ý niệm về những khoảng sâu không thước nào đo thấu. Phía sau tôi, hằn trên những tảng đá và triền núi phía bên kia hồ Great Salt là ngấn nước của hồ Bonneville, cái hồ này từng lớn và sâu hơn rất nhiều vào thời kỳ xa xưa nơi Trái Đất còn phần nhiều ngập trong nước - thời đó cây gỗ đỏ còn mọc ở Arizona và Thung lũng Chết còn là một hồ nước. Hơn mười ngàn năm đã trôi qua từ khi cái hồ ấy biến mất, nhưng đường viền bao quanh toàn bộ cảnh quan cứ như nhắc nhở rằng nơi tôi đang bước đi từng chìm sâu dưới nước, cũng giống như mớ bèo dạt và lớp cát mềm nhắc tôi nhớ rằng chỉ mới cách đây chẳng bao lâu, tôi có thể chèo thuyền hay bơi ngay tại nơi mình đang rảo bước. Đây là một vùng đất mới - một vùng đất tạm bợ sẽ lại chìm ngập khi mùa đông đến, và có thể phải mất nhiều năm hoặc nhiều thế kỷ người ta mới có thể dạo bước trên đó lần nữa. Đảo Antelope nhuộm vàng bởi ánh nắng chói chang ngày một lớn hơn và rõ nét hơn theo mỗi bước tôi đi, nhưng nó vẫn luôn nằm ở phía trước tựa như một giấc mơ hay một niềm hy vọng. Phần nước còn sót lại mang màu xanh nhạt, và trong buổi chiều tháng Mười oi ả ấy, nó chạm mặt bầu trời cũng nhạt màu ở đằng xa, khiến ta không tách bạch được ranh giới giữa nước và không trung nữa. Lạc lối trong những bước chân dường như đã tháo mọi sợi dây neo giữ tôi với thời gian, tôi nghĩ về bài diễn thuyết của mình ở Salt Lake City. Để khắc họa sự sâu sắc của những đổi thay mà ta vô tình không nhận ra, tôi đã kể một câu chuyện về một hồ nước khác - hồ Titicaca ở Bolivia. Khi tôi lên hai, chúng tôi sống ở Lima, Peru khoảng một năm, và tất cả mọi người gồm mẹ, cha, các anh trai và tôi đã từng cùng nhau đi lên dãy Andes một chuyến, rồi đi thuyền băng qua hồ Titicaca - từ Peru sang Bolivia. Titicaca cũng giống như Tahoe, Como, Constance hay Atitlan, là một trong những hồ nước nằm ở độ cao lớn, trông tựa những đôi mắt xanh đang ngước nhìn bầu trời xanh.

Một ngày nọ cách đây mấy năm, mẹ tôi lấy từ chiếc rương gỗ tuyết tùng ra một chiếc áo cánh màu xanh ngọc lam mà bà mua cho tôi trong chuyến đi Bolivia ấy - một phiên bản gọn gàng của trang phục phụ nữ bản địa, tôi vẫn hay mặc nó vào những dịp đặc biệt. Khi bà giở bộ đồ bé xíu ấy đưa cho tôi, ký ức sống động về hồi tôi mặc nó bỗng va chạm đầy bàng hoàng với sự thực rằng nó quá đỗi bé nhỏ: phần tay áo dài chưa đến ba mươi phân, phần thân áo nhỏ xíu vừa vặn cho một lồng ngực nhỏ như chiếc lồng nhốt dế mà tôi không còn nữa. Cú sốc nằm ở chỗ: ký ức rõ nét của tôi vẫn lưu giữ trọn vẹn cảm giác khi mặc chiếc áo ấy, thế nhưng nó lại quên mất rằng bên trong chiếc áo ấy tôi từng bé bỏng đến nhường nào, từng là một sinh thể hoàn toàn khác biệt so với phiên bản trưởng thành đang ngồi hồi tưởng của tôi bây giờ. Sự liền mạch của ký ức đã không thể đong đếm được vực thẳm ngăn cách giữa cơ thể của một đứa trẻ con và một người phụ nữ.

Khi tôi tìm lại được chiếc áo thì cũng là lúc tôi đánh mất ký ức, bởi hai điều ấy chẳng thể nào dung hòa. Ký ức vụt tan biến trong chớp mắt, và tôi nhìn nó trôi đi. Đôi khi ta nghe kể về những bức bích họa hay những thi hài được bảo quản một cách thần kỳ, bị chôn vùi, bít kín và che chắn khỏi ánh sáng ròng rã hàng trăm hay hàng ngàn năm. Thế mà ngay trong lần đầu tiên phơi mình trước không khí trong lành và ánh sáng, chúng liền phai nhạt, vỡ vụn và biến mất. Đôi khi, việc có được và mất đi lại gắn bó với nhau mật thiết hơn ta tưởng. Và có những thứ không thể bị dịch chuyển hay chiếm hữu. Có thứ ánh sáng không thể đi trọn vẹn quãng đường xuyên qua khí quyển mà lại tán xạ ra.

Tôi cất chiếc áo vào rương rồi lại lấy ra khi nghĩ về nó, rồi nhận ra rằng ký ức của mình đã biến nó thành một thứ gì đó thân thuộc hơn, thành những chiếc áo nhung mà phụ nữ và các bé gái người Navajo hay mặc. Chiếc áo mang về từ Bolivia ấy được đính cườm, có viền cổ áo dích dắc nẹp viền xanh mềm mại cùng hai chiếc nơ xanh mà ruy băng đã bị ép xẹp lép thành nếp phẳng lì từ lâu, thế nhưng chất vải lại là gấm dệt sọc. Nó có màu ngọc lam, màu xanh của hồ bơi và của những viên đá bán quý, sáng hơn cả bầu trời. Tôi nói với một người bạn: Bolivia, nhưng họ lại nghe thành Oblivion (sự lãng quên).

Khi mới bắt đầu cầm bút, phần lớn cuộc đời tôi vẫn là cuộc đời một đứa trẻ - những ký ức thuở ấu thơ ấy vẫn sống động và mãnh liệt, chúng là những sức mạnh đã nhào nặn nên tôi. Phần lớn những ký ức ấy đã phai nhòa theo thời gian, và mỗi khi viết lại một ký ức nào đó, ấy là lúc tôi buông tay để nó rời đi: nó không còn mang cái đời sống mờ ảo của ký ức nữa mà nằm chết lặng trên từng con chữ; nó không còn là của riêng tôi; nó đánh mất tính bất định, luôn dịch chuyển của những gì đang tồn tại, hệt như việc chiếc áo ấy thôi không còn là chiếc áo tôi từng mặc mà biến thành món đồ khoác lên người đứa bé xa lạ trong bức ảnh khi nó được trao cho tôi. Một người ở tuổi đôi mươi tính ra đã sống phần lớn đời mình như một đứa trẻ, thế nhưng cùng với dòng chảy thời gian, quãng đời ấu thơ ấy cứ ngày một thu hẹp lại, ngày một xa xăm và phai nhạt dần, dẫu người ta vẫn bảo rằng ở những năm tháng cuối đời, thuở ban sơ sẽ quay về với một vẻ sống động tươi mới, cứ như thể ta đã giong buồm đi trọn một vòng thế giới và giờ đang quay về với cõi tối tăm nơi ta bắt đầu. Với những người ở tuổi xế chiều, thường thì những gì xung quanh hay mới xảy ra lại hóa mơ hồ, và chỉ những điều xa xôi trong không gian lẫn thời gian mới sống động.

Với trẻ con thì khoảng cách lại chẳng mấy thu hút. Gary Paul Nabhan từng viết về lần đưa các con đến Grand Canyon, nơi ông nhận ra “người lớn đã dành biết bao thời gian chỉ để đảo mắt kiếm tìm những tầm nhìn toàn cảnh hay những góc cảnh đẹp như tranh. Trong khi bọn trẻ bò toài, mải mê với những thứ ngay trước mắt thì người lớn chúng ta lại du ngoạn bằng sự trừu tượng”. Ông kể thêm rằng mỗi khi tiến lại gần một mũi đất, con trai và con gái ông sẽ “bất thần rút tay khỏi tay tôi, lùng sục khắp mặt đất để tìm kiếm những mảnh xương, quả thông, đá sa thạch lấp lánh, lông chim hay những bông hoa dại”. Lũ trẻ chẳng có khái niệm về khoảng cách: với một em bé sơ sinh, người mẹ sang phòng bên cạnh tức là biến mất mãi mãi; với một đứa trẻ lớn hơn, quãng thời gian chờ đợi đến ngày sinh nhật dài như vô tận. Bất cứ thứ gì không hiện diện đều là không tưởng, không thể lấy lại và chẳng thể chạm tới. Phong cảnh trong tâm trí của chúng giống hệt những bức tranh thời trung cổ: một tiền cảnh tràn ngập những điều sống động rồi kết thúc bằng một bức tường. Sắc xanh của khoảng cách chỉ đến cùng thời gian, cùng những khám phá về nỗi u sầu, sự mất mát, cảm giác khắc khoải, sự phức tạp của những nơi mà ta đã qua và những năm tháng rong ruổi. Nếu nỗi buồn và cái đẹp luôn đi liền nhau, thì có lẽ thứ mà sự trưởng thành mang tới không phải là cái trừu tượng như Nabhan gọi, mà là một ý niệm thẩm mỹ phần nào bù đắp lại những mất mát do thời gian mang tới và biết tìm thấy cái đẹp ở nơi xa xôi.

Đảo Antelope ngày một gần hơn, to và rõ nét hơn, nhưng cuối cùng cũng đến một điểm mà tôi chẳng thể cất bước đi tiếp được nữa. Hoặc có lẽ là được nhưng điều đó đồng nghĩa với việc phải bơi trong thứ nước vốn dĩ mặn hơn nước biển rất nhiều, và trong đợt hạn hán này chắc hẳn còn bị cô đặc hơn nữa. Tôi có thể mường tượng ra một viễn cảnh khác của chuyến đi ấy: tôi trút bỏ quần áo và bơi đi, để mặc cho lưng mình bỏng rát và nổi lềnh bềnh tựa một nút bần hướng về phía hòn đảo, thế nhưng tôi chẳng biết mình sẽ làm gì khi đến nơi. Và tôi cũng không chắc hòn đảo ấy là một nơi để người ta đặt chân đến, bởi khi lại gần thì sắc vàng rực rỡ của nó rồi cũng sẽ tan biến thành những bụi rậm và đất cát mà thôi.

Khi đã đi xa đến mức không thể bước thêm được nữa, tôi cúi nhìn xuống, những đường viền uốn lượn như mép vỏ sò của đất và nước bỗng đánh mất tỷ lệ thực, trông hệt như thế giới nhìn từ máy bay. Những chuyến bay thường là từ thành phố này sang thành phố khác, nhưng giữa chặng đường ấy là những cõi hoang vu vắng bước chân người mà ta chỉ có thể gán cho những cái tên phỏng chừng - đâu đó ở Newfoundland, đâu đó ở Nebraska hay vùng Dakotas. Từ khoảng không ngàn dặm trên bầu trời, mặt đất trông như một tấm bản đồ của chính nó, nhưng lại vắng bóng mọi điểm mốc vốn làm cho bản đồ trở nên có nghĩa. Những khúc sông uốn lượn và những đỉnh đồi hiện ra ngoài cửa sổ đều vô danh, khôn dò - một tấm bản đồ không lời. Tôi nhận ra rằng niềm ao ước máy bay sẽ hạ cánh khẩn cấp xuống một trong những bến bờ ấy là một mộng tưởng rất đỗi phổ biến ở những người thường xuyên phải bay từ thành phố này sang thành phố khác vì công việc. Những chốn không tên này đánh thức một khao khát được lạc bước, được đến một nơi thật xa xăm, khao khát cái điều diệu kỳ nhuốm màu u hoài mang tên sắc xanh của khoảng cách. Và ngày hôm đó tại hồ Great Salt, khi tôi nhìn xuống chân mình, ngay cả đôi bàn chân ấy dường như cũng ở một khoảng cách rất đỗi xa xôi, giữa một vùng địa hình phi tỷ lệ, nơi cái gần và cái xa hoà vào nhau, nơi những vũng nước đọng hóa thành đại dương và dải cát gợn vươn mình thành muôn trùng núi.

Tôi bước về, bỏ hòn đảo lại sau lưng, và trước mặt tôi là tàn tích Salt Palace nơi chiếc xe tải đang đợi sẵn để đưa tôi về với thế giới của những bộn bề quen thuộc. Nhưng ở gần nơi tôi xuất phát còn có một điều bất ngờ nữa: một chuỗi những vết lõm nông, trong đó nước đã khô cong lại thành tinh thể muối. Tinh thể này là một thảm hoa hồng, tinh thể kia là một đống rơm rạ, tinh thể nọ lại là một cánh đồng bông tuyết, tất cả được tạo nên từ thứ muối bùn lầy, dẫu rằng khi tôi thử bẻ một cụm nhỏ những đóa hồng màu nâu nhạt ấy mang về, chúng lập tức chẳng còn giữ được vẻ đẹp ban đầu. Có những thứ ta chỉ có thể nắm giữ chừng nào chúng vẫn còn lưu lạc, và có những thứ không bị mất đi chỉ khi chúng mãi thuộc về một cõi xa xăm.

Bạn muốn tự mình đọc được bài luận gốc bằng tiếng Anh? Mời bạn tham gia lớp hướng dẫn đọc của Quýt nhé!

Subscribe now

Tại lớp, bạn sẽ được hướng dẫn đọc những cuốn sách/ bài luận với chất lượng nội dung và văn phong xuất sắc như bài bạn chuẩn bị đọc dưới đây.

Thông tin lớp xem tại ĐÂY. Mình xin cảm ơn.

Giới thiệu sơ lược bài luận:

Bài luận bạn sắp đọc đây được xuất bản năm 1826, là một trong những tác phẩm sắc sảo và gai góc nhất thời Lãng mạn. Qua bài luận, Hazlitt muốn bày tỏ rằng khuynh hướng bẩm sinh của con người là tìm kiếm khoái cảm trong ác ý, thù hằn thay vì sự bình yên.

Bài luận ra đời sau thất bại của Napoleon tại trận Waterloo (1815). Khi này Hazlitt hoàn toàn tuyệt vọng trước sự sụp đổ của các lý tưởng tự do từ Cách mạng Pháp. Bầu không khí chính trị ngột ngạt, đàn áp tại Anh lúc bấy giờ đã dập tắt niềm tin của ông vào sự tiến bộ và tính thiện của nhân loại. Đây cũng là giai đoạn tăm tối với ông trên phương diện cá nhân. Ông bị những người bạn văn chương chí cốt từng chung lý tưởng (như Wordsworth và Coleridge) quay lưng, đồng thời gặp nhiều rắc rối lớn trong tình yêu và hôn nhân. Những biến cố này đã đẩy ông vào sự cô lập trầm trọng. Bài luận này cũng chạm tới những suy tư của ông về chính trị, tự do, và những nỗi đau trong tình bạn, tình yêu.

Mời bạn đọc bài nhé!

Về thú vui thù ghét

Có con nhện đang bò trên nền phòng trải chiếu tôi đang ngồi (chẳng phải con nhện từng được mượn làm phúng dụ rất khéo trong bài thơ Gửi Nhện tuyệt hay nọ, mà là một con khác cũng thuộc nòi hay gợi sự răn đời ấy). Nó cắm cổ chạy, hớt hơ hớt hải, nó bước vụng về tiến về phía tôi, rồi chợt khựng lại. Thấy cái bóng khổng lồ án ngữ trước mặt và luống cuống chẳng biết nên lui hay tới, nó bèn đăm đăm dò xét kẻ thù đồ sộ kia. Nhưng thấy tôi không chồm dậy vồ lấy kẻ lang bạt khốn cùng là nó - như cách nó vẫn vồ con ruồi xấu số sa lưới - nó bèn liều lĩnh bò tiếp với dáng vẻ ranh mãnh, xấc xược đan xen cùng nỗi sợ. Lúc nó đi ngang qua, tôi lật mép chiếu lên mở đường cho nó tẩu thoát, khấp khởi mừng vì tống khứ được vị khách không mời, thế nhưng dù nó đã đi khuất rồi, tôi vẫn rùng mình khi nhớ lại nó. Đổi lại nếu là một đứa trẻ, một người đàn bà, một gã hề hay một nhà đạo đức học của thế kỷ trước thì ắt hẳn đã giẫm bẹp dí con vật bé nhỏ ấy, còn triết lý của tôi thì đã vượt xa ngưỡng đó. Tôi chẳng mang ác tâm gì với sinh linh này, nhưng vẫn cứ ghét cay ghét đắng mỗi khi giáp mặt. Cái mầm ác ý vẫn dai dẳng tồn tại dẫu ta không cố ý thù ghét. Ta học được cách kìm hãm bản ngã và giữ cho hành xử bề ngoài nằm trong khuôn khổ đạo làm người, nhưng phải rất lâu sau ta mới có thể uốn nắn cảm xúc và trí tưởng tượng của mình thuận theo cùng một âm hưởng ôn hòa như thế. Ta từ bỏ sự phô trương bên ngoài hay thói bạo lực sỗ sàng, nhưng chẳng sao rũ bỏ được gốc rễ hay căn nguyên của thù hằn. Ta không đạp lên con vật tội nghiệp kia (làm thế nghe chừng tàn nhẫn và thảm thương quá!), nhưng ta lại dè chừng nó bằng một nỗi khiếp đảm huyễn hoặc hay cảm giác gớm ghiếc nhuốm màu mê tín. Chắc sẽ phải cần thêm hàng trăm năm nhọc công bút nghiên và ngẫm ngợi sâu xa nữa mới mong chữa khỏi cho ta căn bệnh thành kiến này, và khiến ta biết đối đãi với cái giống nòi mang điềm gở ấy bằng đôi chút “tình người dịu ngọt”, thay vì bằng chính sự lấm lét và nọc độc của chúng.

Càng nhìn sâu, ta càng thấy tự nhiên dường như được tạo nên từ những xung khắc: nếu không có thứ gì để ghét, ta ắt sẽ đánh mất ngọn nguồn của tư duy và hành động. Đời người sẽ hóa thành vũng nước ao tù nếu không bị khuấy động bởi những mâu thuẫn lợi ích hay những dục vọng ngang tàng của con người. Vệt sáng trong vận mệnh của ta toả rạng (hay chỉ đơn thuần bộc lộ rõ) là nhờ vạn vật xung quanh bị bôi đen đến mức tột cùng, cũng như dải cầu vồng tô bóng mình lên nền mây xám vậy. Đó là niềm kiêu hãnh? Hay là đố kị? Là sức mạnh của sự tương phản? Hay là sự hèn mọn và hiểm độc? Dẫu là gì đi nữa thì trong tâm trí con người vẫn luôn có một mối giao cảm thầm kín hướng về cái ác. Tâm trí ấy tìm thấy một khoái cảm ngang trái nhưng lại vô cùng đắc ý trong những trò tai quái, bởi đó là cội nguồn thỏa mãn chẳng bao giờ vơi cạn. Cái thiện thuần túy chẳng mấy chốc sẽ trở nên nhạt nhẽo, nó thèm sự đa dạng và sinh khí. Nỗi đau là một niềm cay đắng ngọt ngào, nó cũng đòi hỏi sự đa dạng và sinh khí ấy. Hễ được chiều chuộng quá trớn một chút thì tình yêu cũng hóa ra hờ hững và chán ghét: rốt cuộc chỉ có thù ghét là bất diệt. Chẳng phải ta vẫn thấy chân lý ấy hiện diện ở khắp mọi nơi sao? Loài vật hành hạ và cắn xé nhau không thương tiếc; lũ trẻ con giết ruồi làm vui; ai nấy đều xúm vào đọc những tin tai nạn hay phạm pháp trên báo như thể đó là phần tinh túy nhất của một chuyện đùa; cả thị trấn đổ xô đi xem một đám cháy, và đám đông bàng quan ấy chẳng vui sướng chút nào khi thấy ngọn lửa bị dập tắt. Lẽ ra dập lửa thì tốt hơn, nhưng làm thế lại bớt đi phần thú vị, và cảm xúc của ta hùa theo những dục vọng tối tăm thay vì nghe lời lý trí. Người ta chen chúc thành từng đám, hăm hở cuồng nhiệt để chứng kiến một vở bi kịch, nhưng như ông Burke từng nhận xét, nếu ở con phố bên cạnh đang có một vụ hành hình thì rạp hát ắt sẽ vắng tanh. Một con chó hoang trong làng, một thằng ngốc hay một mụ điên đều dễ dàng trở thành mồi ngon cho cả cộng đồng hùa vào trêu chọc và cấu xé. Xét bản chất thì những cái gai trong mắt công chúng lại là niềm vui của chính họ. Thử hỏi Đức Giáo hoàng, vương triều Bourbon và Tòa án Dị giáo đã khiến dân chúng nước Anh phải nín thở trong bao lâu và ban phát cho họ bao nhiêu cái biệt danh để họ tha hồ trút bầu uất hận! Mà gần đây thì những thế lực ấy đã gây ra cho ta mối họa hại gì? Chẳng gì cả! chỉ là trong bụng ta lúc nào cũng ứ đọng sẵn một mớ uất ức thừa thãi, và ta cần một điểm nhắm để trút giận lên. Ta đã nuối tiếc biết bao khi phải từ bỏ niềm tin ngoan đạo vào ma quỷ và phù thủy, chỉ bởi ta thích đi bức hại kẻ này, và mượn kẻ kia để tự dọa mình cho đến chết khiếp! Thứ làm ta bận tâm chẳng phải là bản chất mà là liều lượng của niềm vui thú: ta không thể chịu nổi cảnh ngộ thờ ơ và chán chường: tâm trí dường như ghê tởm sự trống rỗng y như cách mà trời đất xưa nay vẫn cự tuyệt khoảng không vậy. Ngay cả khi tinh thần thời đại (tức là sự tiến triển nhạy bén của trí tuệ trong nỗ lực gọt giũa những thói tật bẩm sinh) không còn dung túng cho ta biến những cơn hằn học và ương ngạnh thành hành động, ta vẫn cố gọi chúng về qua lời kể nhằm nuôi dưỡng trong trí tưởng tượng những con ngáo ộp thuở nào hay những bóng ma của nỗi khiếp sợ và thù hận. Ta đốt hình nộm Guy Fawkes, và trò la ó, đấm đá, hành hạ cái hình nhân tơi tả làm từ giẻ rách và rơm rạ ấy lại biến thành một dịp hội hè mỗi năm một lần ở khắp các làng quê nước Anh. Giờ đây những người theo Tân giáo và Công giáo chẳng còn thiêu sống nhau trên cọc nữa, nhưng ta lại đặt mua ấn bản mới của cuốn Sách về các Thánh tử đạo của Fox, và bí quyết thành công của những cuốn Tiểu thuyết xứ Scotland cũng y như vậy - chúng đưa ta về lại với những mối thâm thù, những cơn phẫn uất, cảnh tàn sát, nỗi kinh hoàng, tội ác và những màn báo thù của một thời đại và một dân tộc dã man, về lại với những định kiến thâm căn cố đế và lòng thù hận chết người của các giáo phái và phe cánh trong chính trị lẫn tôn giáo, của những thủ lĩnh và thị tộc tranh giành quyền lực qua chiến tranh và mưu đồ. Ta lần lượt nếm trải trọn vẹn sức mạnh của tinh thần thù hằn cùng với tất thảy bọn họ. Khi lật từng trang sách, ta vứt bỏ gông cùm của nền văn minh, vứt bỏ bức màn mỏng tang của tính người. “Cút đi, những lớp vỏ vay mượn kia!” Con thú hoang lại trỗi dậy thị uy bên trong ta, ta cảm thấy mình như loài thú săn mồi, và tựa như con chó săn giật mình nhổm dậy trong lúc ngủ rồi lao vào một cuộc rượt đuổi mộng tưởng, trái tim ta cũng bừng tỉnh ngay trong hang ổ nguyên thủy của nó, rồi cất lên một tiếng tru hoang dại đầy sung sướng vì được trả lại tự do cùng những thôi thúc vô pháp vô thiên một lần nữa. Ai nấy đều được mặc sức vẫy vùng hoặc sa ngã theo cách riêng của mình. Nơi đây chẳng có nhà tù panopticon của Jeremy Bentham, chẳng có mô hình hợp tác xã không tưởng của ông Owen (thứ mà Rob Roy1 ắt sẽ đạp đổ và rủa xả ngàn lần), cũng chẳng có những toan tính so đo thiệt hơn - ý chí tìm ngay đến cái đích của nó, tựa như dòng thác trên núi trút xuống vực sâu: điều tốt đẹp tột bậc nhất của mỗi cá nhân nằm ở việc giáng mọi tai ương có thể xuống đầu láng giềng - cái ý nghĩ ấy quyến rũ làm sao, và nó gảy trúng ngay một sợi dây đồng điệu trong mọi lồng ngực! Thế nên ngài Irving - vị mục sư lừng danh - mới có thể thổi bùng lại ngọn lửa địa ngục nguyên thủy, xưa cũ, tưởng chừng đã lụi tàn trên những lối đi của nhà thờ Caledonian, hệt như cách người ta dẫn nước thật từ dòng sông New River vào sân khấu Sadler’s Wells, mang lại niềm kinh ngạc và thích thú cho những khán giả của ông. Tuy tai hại, nhưng cũng thật hay ho khi được ngồi dòm xuống hố sâu Địa ngục, được chơi trò vọc lửa cùng diêm sinh (nó mang lại một cú giật mình nhói ran, một đòn búng đầy sống động cho những tâm hồn mong manh), và được nhìn ngắm ông Irving, tựa một gã khổng lồ Titan, với dáng vẻ dữ dằn và đen nhẻm như thể chính ông đang phải rèn ra những ngón đòn tra tấn cho mọi linh hồn bị đọa đày! Con người mới thực là một sinh vật kỳ lạ làm sao! Chẳng bằng lòng với việc dùng hết mưu kế để hành hạ và làm tổn thương đồng loại ở chốn này, “trên cái bãi đất cạn của thời gian,” nơi người ta tưởng chừng đã có quá đủ những xót xa, đớn đau, thất vọng, thống khổ, nước mắt, tiếng thở dài và những lời than vãn, gã cuồng tín còn lôi đồng loại lên tận đỉnh cao chót vót của giáo lý thần học để rồi xô hắn xuống vực thẳm lửa đỏ đã ngoác mồm chờ chực; cái ác tâm đầy suy tính của gã đòi hỏi một cõi vĩnh hằng để mặc sức trút cơn giận vô biên, và gã viện đến cả Đấng Toàn Năng để thực thi phán quyết tàn nhẫn ấy! Bọn ăn thịt người thiêu rụi kẻ thù rồi ăn thịt chúng trong tình bằng hữu, còn những vị giáo sĩ Cơ Đốc mang tiếng nhu mì, hễ ai khác đức tin với họ dẫu chỉ bằng đường tơ kẽ tóc, là họ đày tuột cả hồn lẫn xác người ta xuống đáy hỏa ngục, rồi mượn cớ làm vậy là vì vinh quang của Đức Chúa và ơn phước cho muôn loài! Cũng còn may là quyền lực của những kẻ như vậy lại chẳng ngang tầm với những gì họ muốn: thực ra, chính từ cảm giác yếu thế và bất lực trong việc kiểm soát suy nghĩ của kẻ khác, họ mới “làm dữ hơn cả mụ chằn” và dùng những lời đao to búa lớn cùng những bản án quái gở để dọa người ta phải ngoan ngoãn phục tùng.

Như một thứ khoáng vật độc hại, thú vui thù ghét ăn mòn cốt lõi của tôn giáo, biến nó thành nỗi uất ức thấu xương cùng thói mù quáng. Nó biến lòng ái quốc thành cái cớ để gieo rắc lửa đạn, bệnh dịch và đói khát sang những vùng đất khác; nó chẳng chừa lại cho đức hạnh điều gì ngoài tinh thần thích săm soi, cùng một sự dòm ngó tọc mạch, hẹp hòi và đố kỵ đối với hành động và động cơ của kẻ khác. Những giáo phái, tín ngưỡng hay giáo lý khác biệt trong tôn giáo rốt cuộc là gì ngoài những cái cớ được dựng lên để người ta hạch sách, cãi vã, cắn xé lẫn nhau, tựa như người ta dựng lên một tấm bia để nhắm bắn? Có ai cho rằng lòng ái quốc ở một người Anh lại đồng nghĩa với thiện ý hay cảm tình muốn phụng sự một người đồng bào khác chăng? Không đâu, nó chỉ đơn thuần là lòng căm thù người Pháp, hay cư dân của bất kỳ quốc gia nào mà ta tình cờ đang giao chiến lúc bấy giờ. Tình yêu đức hạnh liệu có nói lên khát khao muốn nhận ra và sửa chữa lỗi lầm của chính ta không? Không hề, nó chỉ mượn sự hà khắc độc địa nhất trước điểm yếu của người khác để khỏa lấp đi thói ngoan cố bám lấy những tật xấu của chính mình. Chân lý này hiện diện ở khắp mọi nơi. Nó bao trùm cả cái thiện lẫn cái ác: nếu nó khiến ta căm ghét thói ngu xuẩn thì nó cũng làm ta bất mãn chẳng kém trước những tài năng xuất chúng. Nếu nó khiến ta oán giận lỗi lầm của kẻ khác thì nó cũng xui ta nóng mắt trước sự phồn vinh của họ. Ta báo thù khi bị tổn thương, rồi lại báo đáp ân tình bằng thói bội bạc. Ngay cả những thiên vị hay tình cảm sâu đậm nhất của ta rồi cũng sớm muộn rẽ sang hướng ấy. “Thứ từng ngọt như mía lùi, thoắt cái đã đắng như mật cá”2; và tình yêu lẫn tình bạn đều tự tan chảy trong ngọn lửa của chính mình. Ta ghét bạn cũ, ta ghét sách cũ, ta ghét quan điểm cũ, và rốt cuộc, ta quay ra ghét chính bản thân mình.

Tôi để ý thấy, trong số những người mà tôi quen thân nhất thuở xưa, hiếm ai còn giữ được tình giao hảo như cũ, hay duy trì được một mối gắn bó vừa bền lâu lại vừa nồng hậu. Tôi từng biết hai hay ba hội bạn bè chí cốt - những kẻ gặp nhau tới “sáu ngày một tuần” - thế mà rồi cũng tan đàn xẻ nghé. Tôi đã cãi vã với hầu hết những người bạn cũ của mình (họ có thể đổ tại tính khí tôi tồi tệ, nhưng chính họ cũng cãi vã với nhau cơ mà). “Nhóm chơi bài whist” từng được Elia tán dương trong bức thư nổi danh gửi ngài Robert Southey (chợt nhớ ra, chính tôi cũng từng ca ngợi họ trong tập sách này), những người “suốt bao năm trời vẫn gọi Đô đốc Burney là bạn” giờ ra sao rồi? Họ đã tan tác cả, tựa như đợt tuyết của mùa đông năm ngoái. Vài người đã khuất, có kẻ chuyển đi xa, kẻ thì lướt qua nhau trên phố như người dưng nước lã, hoặc giả có dừng lại chào hỏi thì cũng lạnh nhạt bâng quơ và cố tìm cách dứt chuyện càng sớm càng tốt. Trong chúng tôi, kẻ thì phất lên giàu có, người lại sa sút bần hàn. Người kiếm được một chân trong Chính phủ, kẻ chen được một góc trên tờ báo Quarterly Review. Vài người trong số chúng tôi đã kiếm được chút danh tiếng ở đời, trong khi những người khác vẫn vô danh như cũ. Ta khinh khi người này, đố kị và vùi dập người khác. Thời thế đổi thay, ta chẳng thể nào gọi về những cảm xúc năm xưa, và thế là ta lảng tránh ánh nhìn, thấy bứt rứt khi phải chạm mặt những kẻ xui ta nhớ về sự kém cỏi của mình, buộc ta phải gồng mình vào một nỗ lực gắng gượng nhằm ra vẻ vồn vã - một thứ nỗ lực khiến chính ta ngượng ngập mà cũng chẳng thể nào bịp được những người bạn thuở xưa.

Tình bạn cũ chẳng khác nào món thịt hâm đi hâm lại, nguội ngắt, nhạt nhẽo và khó nuốt. Dạ dày ta biểu tình tống khứ chúng. Hoặc là sự giao du và thân thuộc triền miên sinh ra thói chán chường, khinh khỉnh, hoặc giả lúc gặp lại nhau sau một quãng thời gian xa cách, ta thấy đôi bên chẳng còn như xưa. Kẻ thì hóa ra quá khôn ngoan, người lại quá đỗi ngu ngốc so với ta; và ta tự hỏi sao trước kia mình không nhận ra. Ta thấy hoang mang và lúc nào cũng nơm nớp lo sợ tài trí của người này, hoặc chán ngấy trước sự tẻ nhạt của người kia. Những nét hay ho của kẻ thứ nhất (bên cạnh những tàn dư còn vương vít lại) cứ lặp đi lặp lại rồi cũng trở nên cũ rích, mất đi hiệu ứng bất ngờ; còn sự vô vị của kẻ thứ hai thì trở nên không sao chịu đựng nổi. Một người bạn dẫu thú vị hay bổ ích đến mấy thì rốt cuộc cũng giống như cuốn sách ta hằng tâm đắc, đọc mãi rồi cũng đến lúc ta muốn cất lên giá. Thế nhưng bạn bè ta thì nào có chịu nằm im trên giá sách, và thế là sinh ra hiểu lầm cùng hiềm khích đôi bên. Hoặc giả, nếu lòng nhiệt thành và sự trong sáng của tình bạn vẫn chưa hề suy suyển, hay chặng đường thâm giao chẳng vấp phải chướng ngại nào nảy sinh, ta lại đi tìm những cớ khác để mà phàn nàn, những cội nguồn khác để mà bất mãn. Ta bắt đầu chỉ trích từ cách ăn mặc, vẻ bề ngoài cho đến tính cách của nhau. “Gã này chơi được đấy, nhưng phải nỗi cứ hay lê la đến khuya quá!” Kẻ khác thì lỗi hẹn, và thế là thành một vết thương chẳng bao giờ lành. Ta làm quen được với vài gã thanh niên tân thời, hay có được một cô nhân tình, ta bèn có ý giới thiệu bạn mình cho họ. Ngặt nỗi bạn ta lại vụng về, luộm thuộm, cuộc gặp gỡ đâm ra vô duyên, và điều đó dội một gáo nước lạnh vào mối giao tình. Hoặc giả, bạn ta vấp phải sự chướng mắt của thiên hạ, thế là ta bèn thu mình lại, viện cớ tự bất đồng quan điểm để trốn tránh việc đứng ra bênh vực. Một vài hay tất thảy những nguyên nhân ấy cứ theo thời gian tích tụ lại thành nền tảng của sự lạnh nhạt hay bực dọc ngấm ngầm, để rồi cuối cùng bùng nổ thành cuộc xô xát công khai. Nó như một phương thức bù đắp duy nhất mà ta có thể tự làm cho bản thân sau quãng thời gian dài kìm nén, hay như một cách tiện lợi nhất nhằm rũ bỏ những ký ức về tình nghĩa thuở trước vốn chẳng còn ăn nhập gì với cảm xúc của ta lúc này. Ta có thể xử lý vết thương hay cố chắp vá lại cái xác của một tình bạn đã lìa đời; nhưng vết thương nọ nào chịu để cho ta đụng chạm, còn cái xác kia thì đâu bõ công ướp lại làm gì! Cách duy nhất để làm hòa với bạn cũ là dứt tình với họ vĩnh viễn: ở một khoảng cách xa xôi, may ra ta còn được ném trả lại (trong một cơn mộng ban ngày) về với những thuở xa xưa cùng những xúc cảm dĩ vãng. Dù gì đi nữa, ta cũng chớ màng tới chuyện hâm nóng lại sự thân mật, cho đến khi đôi bên đã nhổ toẹt hết nỗi uất ức, hay đã nói, đã nghĩ, đã cảm nhận đủ mọi điều tồi tệ nhất về nhau. Hoặc nếu ta có thể kiếm cớ sinh sự với một kẻ thứ ba nào đó rồi biến hắn thành con dê tế thần, thì đây quả là một diệu kế để chữa lành khúc xương gãy. Tôi nghĩ rằng mình sẽ phải làm bạn lại với ngài Lamb thôi, bởi ông ấy vừa mới thảo một bức thư vô cùng cao thượng gửi cho Southey, và thẳng thừng dạy cho ông ta một bài học ra trò! Chẳng rõ điều gì đã gắn bó tôi với H— nhiều đến thế, ngoại trừ việc cứ mỗi bận gặp nhau, ông ấy và tôi lại ngồi phán xét một hội bạn cũ khác, rồi “xả thịt bọn họ như dọn mâm cỗ dâng thần linh”. Nơi đó có L— H—, có John Scott, có bà [——] - người sở hữu mái tóc đen nhánh tựa cánh quạ làm thành một bức phông nền đẹp như tranh cho câu chuyện của chúng tôi, có B— nay đã phát tướng và nghe đâu đã lập gia đình, rồi cả R—. Ngần ấy người đã chia ly từ lâu, và những thói hư tật xấu của họ chính là sợi dây chung duy nhất kết nối chúng tôi lại với nhau. Chúng tôi chẳng vờ vịt xót thương hay than vãn về những chuyện xuẩn ngốc của họ; chúng tôi tận hưởng chúng, cười cợt chúng đến đau cả ruột, “cười liên tu bất tận hết canh này qua giờ khác.” Chúng tôi dọn ra cả một mâm những giai thoại, tính khí, những nét tính cách đặc trưng, rồi thì chặt, thì băm cho đến khi mệt lử mới thôi. Có khi vài người trong số họ cũng đang làm thế với chúng tôi cũng nên. Về phần mình, như tôi từng nói, tôi càng quý một người bạn hơn khi kẻ đó có những lầm lỗi để ta còn có cái mà lôi ra bàn tán. Bà [——] bảo: “Nếu vậy thì ông sẽ chẳng còn là một người yêu thương nhân loại nữa đâu!” Những người bị đem lên thớt ấy vốn đều là bậc tinh hoa của thời đại, chẳng phải hạng “vô danh tiểu tốt”, và tính ra chúng tôi đã phán xét họ cực kỳ công tâm: nhưng cũng may khi họ không nghe thấy những gì chúng tôi đôi lúc vẫn nói về họ. Tôi chẳng mấy bận tâm thiên hạ đàm tiếu gì về mình, nhất là khi họ nói sau lưng và nói theo kiểu mổ xẻ phân tích. Nhưng nếu người ta nhìn tôi bằng ánh nhìn dè bỉu và khinh khỉnh, tôi sẽ dùng thứ nọc độc cay nghiệt nhất từ ngòi bút của mình để đáp trả. Nét mặt làm tôi tổn thương nhiều hơn là lời nói. Nếu có lúc nào đó tôi trót hiểu lầm nét mặt ấy, hay lỡ dùng tới nọc độc ngòi bút này ở nơi không đáng dùng, tôi xin nhận lỗi. Nhưng khuôn mặt bị cái vẻ khinh khỉnh ấy phủ lên lại quá đỗi tinh tế, còn tôi thì đã quá già để mà có thể hiểu lầm được nó!... Thi thoảng tôi lại ghé chơi nhà ——, và lần nào ghé xong cũng tự nhủ sẽ chẳng bao giờ quay lại nữa. Tôi không còn thấy sự đón tiếp dung dị thuở xưa. Bóng ma của tình bạn chực sẵn tôi ở bậu cửa, rồi chễm chệ ngồi cùng tôi suốt bữa ăn tối. Họ nay đã sắm cho mình một rổ những quan điểm chau chuốt cùng mớ bằng hữu mới. Nhắc chuyện xưa cũ thì bị coi là vụn vặt, mà động chạm đến những chủ đề bao quát hơn thì cũng chẳng mấy an toàn. M. không còn mở miệng ra dăm ba phút lại buông một câu “Fawcett từng nói” như thuở trước nữa. Cái chủ đề ấy đã mòn vẹt rồi. Các cô con gái thì đã lớn cả và có bao nhiêu thành tựu. Tôi lờ mờ nhận ra một sự đố kỵ từ cả đôi bên. Họ cho rằng tôi làm phách, và tôi cũng nghĩ y hệt thế về họ. Cứ mỗi bận bị hỏi “Ông không thấy ngài Washington Irving viết lách rất tài hoa sao?” là tôi lại tự nhủ sẽ không bao giờ mò đến nữa cho tới khi nhận được thiệp mời dự lễ Giáng sinh cùng ngài Liston. Mối giao tình duy nhất mà tôi thấy chẳng bao giờ nao núng hay phai nhạt là mối thâm giao thuần túy về mặt trí tuệ. Nơi đó chẳng có những lời rao giảng về sự thẳng thắn, chẳng có tiếng rên rỉ của thứ tình cảm sướt mướt. Những người quen chung của chúng tôi chỉ đơn thuần là chủ đề của cuộc trò chuyện và tri thức, không phải của tình thương mến. Khi đem họ ra mổ xẻ, chúng tôi coi họ chẳng khác nào “lũ chuột nhắt trong bình hút chân không”, hay hệt như những gã tử tù, hễ vừa rũ xác trên giá treo cổ là đã bị lôi xuống để cho lưỡi dao giải phẫu xẻ thịt. Chúng tôi chẳng nể nang bạn hay thù. Chúng tôi tế sống những nhược điểm của con người trên bàn thờ chân lý. Sau khi bị ép kiệt mọi tinh túy, những bộ xương khô của tính cách ấy cứ lủng lẳng giữa không trung như lũ ruồi mắc kẹt trong mạng nhện, hoặc được ngâm vào thứ axit hảo hạng để giữ lại chờ ngày thẩm tra. Lối chứng minh ấy vừa đẹp đẽ lại vừa mới mẻ. Chẳng bao giờ có chuyện bội thực mật đắng: không thứ gì giữ được lâu bằng bát thuốc sắc rặt những uất ức hằn học. Ta rồi cũng chán mọi thứ trên đời, chỉ trừ việc lôi kẻ khác ra làm trò cười và tự chúc tụng bản thân trên những khuyết điểm của họ.

Cũng vì lẽ đó mà sau một bận, ta đâm ra ghét những cuốn sách mình từng hằng tâm đắc. Đâu ai có thể đọc đi đọc lại mãi một tác phẩm. Dẫu có kết duyên với Nữ thần Thi ca đi chăng nữa thì tuần trăng mật của ta rồi cũng phải đến hồi kết, và kéo theo sau đó là sự hờ hững, nếu không muốn nói là nỗi chán chường. Có những tác phẩm, đúng thực là nhờ sự mới mẻ và táo bạo trong đường nét mà tạo được những ấn tượng bùng nổ ngay từ phút ban đầu, nhưng ta chẳng thể nào nhai nổi đến lần thứ hai. Lại có những cuốn kém bề hào nhoáng hơn, dù biết cách khơi gợi và đền đáp sự chú ý của ta bằng độ tinh tế tột bậc trong tiểu tiết, rốt cuộc cũng chẳng đủ sức lôi cuốn để giữ cho ngọn lửa say mê của ta mãi cháy. Danh tiếng của những nhà văn lỗi lạc nhất lại chính là thứ làm ta đâm ra ngán ngẩm họ - bởi những lời xưng tụng sáo rỗng và những trò lu loa vây quanh họ, bởi việc phải nghe người ta nhai đi nhai lại tên tuổi của họ, và bởi hàng bầy những kẻ hâm mộ vô tri theo phong trào mà họ kéo theo sau. Mặt khác, ta cũng chẳng hề mặn mà với việc cất công đi khai quật những nhà văn đang chịu cảnh vô danh oan uổng, chỉ vì sợ bị dị nghị rằng mình đang làm màu hay cố tình chơi ngông để ra vẻ khác người. Chẳng còn gì để bàn luận về một tác giả mà cả thế giới đã biết rõ, nhưng việc đi tiến cử một người mà chưa ai từng nghe danh cũng là một nỗ lực vô vọng và bạc bẽo chẳng kém. Suy tôn Shakespeare thành vị thánh để phụng thờ nghe chừng giống như một kiểu định kiến tự tôn dân tộc tầm thường, còn lôi xuống một cuốn của Chaucer, của Spenser, của Beaumont và Fletcher, hay của Ford hoặc Marlowe thì lại sặc mùi khoe chữ và kiêu ngạo. Tôi thú thực, cảnh tượng những kiệt tác nhường này “trôi vào cõi hoang phế của thời gian” khiến tôi đâm ra căm ghét hai chữ Danh vọng và Thiên tài, trong khi những kẻ ngốc hết thế hệ đến thế hệ khác mải mê cắm đầu vào mớ rác rưởi đương thời, còn các quý bà thời thượng cùng đám hầu phòng nghiêm túc bàn tán xem trong hai cuốn Thiên đường Đã mất hay cuốn Tình yêu của các Thiên thần của ngài Moore thì cuốn nào đáng chuộng hơn. Hôm nọ bước vào một cửa tiệm, tôi đã lấy làm khoái chí khi hỏi “Liệu tiệm có cuốn tiểu thuyết xứ Scotland nào không?” để rồi được đáp lại rằng: “Chúng tôi vừa bán cuốn cuối cùng rồi thưa ngài, cuốn Ngài Andrew Wylie!” Hẳn ngài Galt cũng sẽ phổng mũi với câu trả lời này! Tiếng tăm của vài cuốn sách thì còn non nớt và chưa tỏ mặt, số khác thì đã mục nát mốc meo. Cớ sao ta phải trao gửi tình cảm vào một thứ mà chính ta chẳng thể tự thuyết phục mình tin tưởng, hoặc thứ thiên hạ đã thôi bận lòng từ lâu? Tôi cứ nửa ngại ngùng chẳng dám lật giở lại cuốn Tom Jones, e rằng nó sẽ chẳng còn đáp ứng được kỳ vọng của tôi ở cái thời này nữa, mà nếu quả thực vậy, ắt hẳn tôi sẽ ném phăng nó vào lò sưởi và chẳng thèm ngó ngàng tới bất kỳ một cuốn tiểu thuyết nào khác trong suốt phần đời còn lại. Nhưng hẳn người ta sẽ vặn lại rằng: phải có những tác phẩm tựa như tạo hóa, chẳng bao giờ cũ đi, lúc nào cũng đủ sức lay động trí tưởng tượng lẫn những đam mê của con người chứ! Hoặc hẳn phải có những đoạn văn mà ta có thể nghiền ngẫm cả đời không chán, chẳng bao giờ ngưng khơi lên những xúc cảm yêu thương hay lòng ngưỡng mộ - chúng trở thành những tuyệt tác người người tâm đắc, và ta si mê chúng đến độ lú lẫn. Dưới đây là một đoạn như vậy:

Tựa hiên song,

Dệt tâm tư lên vuông vải,

Ngỡ thần linh vừa qua ngưỡng cửa nhà,

Nào ngờ đâu, người đó chính là chàng.

Máu dâng trào rồi thoắt cái tái tê,

Gấp gáp tựa hơi thở hắt;

Rồi luống cuống em bị gọi ra tiếp đón:

Chưa kẻ nào từ lều cỏ bước lên ngai,

Mà tâm tưởng lại bay bổng tột cùng đến thế!

Chàng trao một nụ hôn lên môi em,

Nụ hôn em nguyện giấu làm của riêng mãi mãi.

Em đã nghe giọng chàng cất tiếng,

Còn du dương hơn vạn khúc ca tình!3

Quả thực, một đoạn thơ như thế đọng lại trên môi thứ dư vị như mật hoa, và lúc cất tiếng đọc, ta ngỡ như đang được chung mâm vàng với các vị thần linh. Nhưng nếu ta ngâm ngợi nó mãi trong tâm trạng tầm thường, nó sẽ bay hết hương vị, hóa ra nhạt nhẽo, “rượu thi ca cạn sạch, chỉ còn rặt những cặn bã mà thôi”. Mặt khác, nếu ta cậy nhờ bầu không khí của những hoàn cảnh thú vị để điểm tô cho nó, chẳng hạn như ngâm cho một người bạn nghe, hay sau lúc cõi lòng đã chan chứa xúc cảm nhờ một chuyến tản bộ dài giữa quang cảnh hữu tình nào đó, hay khi ta…

...đùa chơi cùng nàng Amaryllis dưới bóng cây râm mát,

Hay vờn quanh suối tóc mây vương vấn của nàng Neaera…4

...thì sau đó, ta lại thấy thiêu thiếu cái cảnh ngộ đã đi liền với khúc ca. Và thay vì gửi gắm ký ức ấy vào một miền tươi sáng, ta lại đi nuối tiếc những gì đã đánh mất, rồi hoài công níu kéo “thời khắc một đi không trở lại” - có đôi khi còn ngẩn ngơ tự hỏi làm sao ta vượt qua được nỗi mất mát ấy, và thảng thốt trước cái khoảng trống sầu muộn rớt lại phía sau! Cảm giác đê mê vút lên đến tột đỉnh trong một sát na của tĩnh lặng cô liêu hay của sự đồng điệu say đắm, để rồi từ đó cứ thế tụt dốc không phanh. Và bởi ta cứ mải so đo rồi ý thức được sự sa sút ấy, rốt cuộc nó chỉ để lại đằng sau một niềm ngao ngán và bức bối… “Liệu với hội họa thì có thế chăng?” Thú thực là có đấy, với tất thảy, chỉ trừ những bức từ nét cọ của Titian. Chẳng hiểu tại sao nhưng vắt ngang qua những bức phong cảnh của ông luôn là một hơi thở thanh khiết, mát lành, như thể trôi về từ những năm tháng xa xăm nào đó; và trên những gương mặt ông họa nên luôn hiện diện một vẻ gì đó chẳng bao giờ phai dấu. Mới hôm nọ tôi vừa chiêm ngưỡng một bức. Giữa cảnh hoang tàn vô hồn cùng những nét hào nhoáng lấp lánh của tu viện Fonthill là một bộ sưu tập họa phẩm của Phòng tranh Dresden. Tập tranh mở ra, và gương mặt một thiếu nữ từ đó khẽ ngước nhìn, cô mang dáng dấp một đứa trẻ nhưng cũng có nét đằm thắm đàn bà, toát lên vẻ ngây thơ đồng nội mà vẫn có nét phong thái kiêu sa của một nàng công chúa. Đôi mắt nàng hiền hòa tựa mắt bồ câu, làn môi khẽ hé, nụ cười say đắm làm bừng sáng gương mặt, những viên ngọc lấp lánh cài trên mái tóc gợn sóng, vóc dáng xuân thì của nàng nép trong một bộ xiêm y cổ kính đài các, tựa những mầm lá ấp lấy búp non nảy lộc lúc tháng Tư! Cớ sao tôi không gọi về hình bóng dịu dàng đằm thắm ấy, và đặt nó làm một bức bình phong vĩnh viễn che chắn cho mình khỏi những nỗi trái ngang? Ấy là bởi để dung dưỡng niềm vui, tâm trí ta phải nhọc nhằn hơn nhiều so với khi ôm ấp nỗi đau, và thế là, chỉ sau một thoáng vui vầy bâng quơ với những điều ta mến chuộng, ta lại quay ngoắt về với những thứ ta căm ghét!

Còn những quan điểm ngày trước, tôi thực tình đã chán ngấy. Tôi có lý do của mình: chúng đã lừa dối tôi thê thảm. Người ta từng dạy tôi - và tôi cũng từng sẵn lòng tin - rằng thiên tài chẳng phải là món hàng để bán rẻ, rằng đức hạnh chẳng phải là một chiếc mặt nạ, tự do chẳng phải là một cái danh hão, và tình yêu thực sự có chỗ đứng trong trái tim con người. Giờ đây tôi chẳng màng nếu những từ ấy có bị gạch bỏ hoàn toàn khỏi từ điển, hay giá như tôi chưa từng nghe thấy chúng. Bên tai tôi, chúng nay chỉ còn là một trò nhạo báng và một giấc mộng hão huyền. Thay vì những người ái quốc và những người bạn của tự do, tôi chẳng thấy gì ngoài những kẻ bạo chúa và đám nô lệ, thấy dân chúng hùa cùng các bậc quân vương để tự gông xiết thêm những sợi xích của thói chuyên quyền và lòng mê tín. Tôi thấy sự ngu xuẩn hùa cùng thói xảo trá, để rồi cùng nhau nhào nặn nên cái gọi là tinh thần và dư luận công chúng. Tôi thấy những kẻ Tory xấc xược, những nhà Cải cách mù quáng, và những tay Whig hèn nhát! Nếu nhân loại thực sự khao khát lẽ phải, họ ắt đã có được nó từ lâu rồi. Lý lẽ thì đã quá rõ ràng, nhưng người ta lại hay làm càn, “chối bỏ mọi việc thiện lương”. Tôi từng chứng kiến những gì được dựng nên bởi những khát khao mãnh liệt của tinh thần và trí tuệ con người - “những người mà thế gian này không xứng đáng có được” - những thứ từng hứa hẹn mở ra chân trời đầy tự hào của chân lý và cái thiện xuyên suốt những năm tháng tương lai, nay lại bị phá huỷ bởi một kẻ duy nhất. Kẻ đó chỉ có chút ánh sáng leo lét của thứ nhận thức vừa đủ để thấy mình là một ông vua, nhưng lại chẳng tài nào hiểu nổi làm sao để làm vua của một dân tộc tự do! Tôi từng thấy chiến thắng này được suy tôn bởi những thi sĩ, những người bạn thời trai trẻ của tôi và những người bạn của nhân loại, nhưng rồi chính họ lại bị cuốn phăng đi bởi cơn thủy triều cuồng nộ xuất phát từ ngai vàng - nó đã cuốn trôi mọi ranh giới của lẽ phải. Tôi cũng từng thấy tất cả những ai không chịu hùa vào vỗ tay tâng bốc sự xúc phạm và bạo hành nhắm vào nhân loại này bị bài xích, bị săn lùng (họ và bạn bè họ trở thành trò cười cho thiên hạ), đến mức nghiễm nhiên hình thành một luật bất thành văn rằng: chẳng ai có thể sống bằng tài năng hay tri thức của mình nếu kẻ đó không sẵn sàng đem bán rẻ cái tài năng và tri thức ấy để phản bội lại giống loài, và biến đồng loại thành con mồi. “Điều này từng có thời là một bí ẩn, nhưng thời gian đã đưa ra minh chứng rõ ràng”. Tiếng vọng tự do từng thức tỉnh một lần nữa ở Tây Ban Nha, và bình minh của hy vọng nhân loại lại ló rạng: nhưng ánh bình minh ấy đã bị phủ mây đen bởi hơi thở hôi hám của thói mù quáng, và những âm thanh hồi sinh nọ lại bị bóp nghẹt bởi những tiếng la hét mới phát ra từ những ngọn tháp nứt nẻ vì thời gian của Tòa án Dị giáo. Con người ta đầu hàng (như một lẽ tất yếu) trước tiên là sức mạnh bạo tàn, nhưng phần nhiều hơn là trước sự ngoan cố bẩm sinh và tinh thần hèn mạt của chính bản ngã mình, chẳng chừa lại khoảng trống nào cho hy vọng hay thất vọng thêm nữa. Và nước Anh - nhà cải cách tiên phong ấy, vị cứu tinh anh hùng ấy, kẻ luôn rao giảng về tự do và công cụ quyền lực ấy - nay lại há hốc mồm đứng nhìn, chẳng hề cảm nhận thấy thứ nấm mốc và mầm bệnh đang bao phủ lấy mình, cũng chẳng thấy xương tủy mình đang vỡ vụn và nát bấy dưới nanh vuốt và những vòng xiết của một con quái vật mới mang tên Tính Chính Danh! Trong đời tư, chẳng phải ta vẫn thấy thói đạo đức giả, quỵ lụy, ích kỷ, xuẩn ngốc và xấc xược thành công sao, trong khi sự khiêm nhường thì thu mình lại, còn thực tài thì bị chà đạp dưới chân? Đã bao bận “đóa hồng bị bứt khỏi vầng trán của tình yêu đoan chính, để cấy vào đó một vết nhơ lở loét”! Đam mê chân thực thì có cơ may nào thành công? Có gì chắc chắn nó sẽ lâu bền? Chứng kiến tất thảy những điều ấy như tôi đang thấy, và gỡ từng sợi tơ của mạng nhện kiếp người để nhìn thấu những ngọn nguồn của thói ti tiện, ác ý, hèn nhát, của sự vô cảm và vô minh, của thái độ thờ ơ với kẻ khác và sự mù quáng trước chính mình - thấy những lề thói tầm thường chiến thắng mọi điều xuất chúng, để rồi chính nó lại nhượng bộ trước những điều bỉ ổi - thấy mình đã lầm lạc nhường nào trong cả những hy vọng chung lẫn riêng, lấy bụng ta suy ra bụng người để rồi tính toán sai bét, luôn chuốc lấy thất vọng ở chính nơi mình đặt nhiều niềm tin nhất, trở thành kẻ bị tình bạn lừa gạt, và hóa ra một gã ngốc của tình yêu - thử hỏi tôi không có lý do để căm ghét và khinh rẻ chính mình sao? Thực tình là có đấy, và nguyên do cốt yếu là bởi tôi đã chưa căm ghét và khinh rẻ cái thế gian này cho đủ mà thôi.

Tại lớp, bạn sẽ được hướng dẫn đọc những cuốn sách/ bài luận với chất lượng nội dung và văn phong xuất sắc như bài bạn chuẩn bị đọc dưới đây.

Thông tin lớp xem tại ĐÂY. Mình xin cảm ơn. Giờ thì vào bài thôi.

Thời đại của chúng ta là thời đại thiển cận nhất kể từ thời Homer. Tôi không nói đến ranh giới địa lý: cư dân của vùng Mudcombe-in-the-Meer khỉ ho cò gáy giờ đây lại tường tận hơn bao giờ hết về những gì đang diễn ra ở Praha, ở Gorki hay ở Bắc Bình. Chúng ta thiển cận về mặt thời gian: giống như những cái tên mới đang che khuất đi những thành phố lịch sử như Prague, Nijni-Novgorod hay Bắc Kinh, những sáo ngữ thời thượng cũng đang che khuất đi những dòng suy tưởng và xúc cảm của cha ông ta, dẫu cho chúng chẳng khác biệt mấy với thời nay. Ta huyễn hoặc rằng mình đang ở trên đỉnh cao trí tuệ, không tài nào tin nổi rằng những bộ y phục kỳ cục và lối hành văn cồng kềnh của thời đại trước lại từng làm nền cho những con người và những tư tưởng hiện vẫn còn đáng để ta bận tâm. Nếu Hamlet muốn khơi gợi hứng thú nơi một độc giả hiện đại, thì trước tiên nó phải được dịch sang ngôn ngữ của Marx hay của Freud, hoặc tuyệt diệu hơn nữa là một thứ biệt ngữ chắp vá của cả hai ông này. Vài năm trước, tôi có đọc một bài phê bình giọng đầy khinh khỉnh về một cuốn sách của Santayana, trong đó nói một bài tiểu luận về Hamlet là “mang đậm dấu ấn năm 1908, xét trên mọi phương diện” - cứ như thể những gì được khám phá kể từ năm đó đã biến mọi sự tán thưởng dành cho Shakespeare trước kia trở nên lỗi thời và nông cạn vậy. Gã phê bình ấy không nhận ra rằng bài viết của gã cũng “mang đậm dấu ấn năm 1936, xét trên mọi phương diện”. Hoặc giả, ý nghĩ ấy đã lướt qua tâm trí gã và rót vào trong gã một niềm thỏa mãn vô bờ. Gã viết cho khoảnh khắc hiện tại, chứ chẳng phải cho vĩnh cửu. Năm sau, gã sẽ lại chạy theo một xu hướng quan điểm mới, dù đó có là gì đi chăng nữa, và chắc mẩm gã luôn “hợp thời” chừng nào gã còn tiếp tục cầm bút. Trong mắt của kẻ mang tư duy hiện đại, bất cứ lý tưởng cầm bút nào khác cũng chỉ là thứ nực cười và cổ lỗ sĩ.

Khao khát được hợp thời dĩ nhiên cũng không mấy mới mẻ, ở một chừng mực nào đó, nó luôn tồn tại trong mọi thời kỳ trước kia - những thời kỳ tự huyễn là mình cấp tiến. Thời Phục Hưng từng miệt thị những thế kỷ Gothic đi trước, thế kỷ mười bảy và mười tám từng lấy vôi trắng quét đè lên những bức khảm vô giá, phong trào Lãng mạn từng dè bỉu thời kỳ của thể thơ anh hùng song cú. Tám mươi năm trước, Lecky1 từng quở trách mẹ tôi vì a dua theo thói thời thượng của giới trí thức mà phản đối trò săn cáo. Ông viết: “Tôi dám chắc bà chẳng xót gì bầy cáo, cũng chẳng hề gai mắt trước tuyên ngôn đẹp đẽ nhất về nữ quyền: cảnh phụ nữ cưỡi ngựa băng đồng. Chẳng qua bà luôn coi chính trị và trí tuệ như một đường đua khốc liệt, và bà sợ phát khiếp việc mình không đủ cấp tiến hay trí thức”. Ấy thế những trong những thời đại trước, sự căm ghét của họ dành cho quá khứ cũng không tới mức triệt để như thái độ của ta hiện tại. Từ thời Phục Hưng cho đến cuối thế kỷ mười tám, người ta vẫn ngưỡng vọng vẻ đẹp cổ kính thời La Mã; phong trào Lãng mạn làm sống dậy thời Trung Cổ; còn mẹ tôi, dẫu một mực tin vào sự tiến bộ của thế kỷ mười chín, vẫn liên tục đọc Shakespeare và Milton. Chỉ kể từ sau cuộc chiến năm 1914-1918, việc gạt phăng toàn bộ quá khứ mới trở thành một thói thời thượng.

Việc để mặc cho xu hướng định đoạt mọi góc nhìn hóa ra lại cực kỳ có lợi. Nhờ đó, tư duy trở thành một việc thừa thãi, và trí tuệ tột bậc bỗng chốc biến thành thứ ai cũng dễ dàng chạm tay vào. Chẳng khó khăn gì để học cách dùng cho đúng mấy từ như “phức cảm”, “bạo dâm”, “Oedipus”, “tư sản”, “lệch lạc”, “tả khuynh”, và chỉ cần có thế là đủ để tạo ra một cây bút hay một diễn giả xuất chúng. Ít nhất thì một vài từ trong số đó từng là kết tinh từ bao suy tưởng của những người tạo ra chúng, giống như tiền giấy ban đầu vốn có thể quy đổi ra vàng. Nhưng nay, với hầu hết mọi người, chúng chỉ còn là thứ giấy lộn không thể quy đổi, và khi càng mất giá, chúng lại càng tô vẽ thêm cái vỏ bọc đồ sộ giả tạo cho những khối tài sản ý tưởng. Và thế là chúng ta có quyền dè bỉu khối gia tài trí tuệ ít ỏi của những thời đại trước.

Những kẻ mang tư duy hiện đại một mực tin vào sự uyên bác của thời đại mình, nhưng lại có vẻ vô cùng khiêm tốn về năng lực của bản thân. Hy vọng lớn nhất của gã là nghĩ ra đầu tiên những gì thiên hạ sắp nghĩ, nói những gì thiên hạ sắp nói, và cảm những gì thiên hạ sắp cảm. Gã chẳng ước ao có được những suy tưởng cao siêu hơn người đời, nói ra những điều sâu sắc hơn, hay mang trong mình những xúc cảm nằm ngoài một hội nhóm thời thượng nào đó, gã chỉ muốn đi trước kẻ khác được vài bước. Gã chủ tâm bóp nghẹt cá tính riêng của mình chỉ để đổi lấy sự ngưỡng vọng bầy đàn. Một cuộc đời cô độc về mặt tư tưởng - như cuộc đời Copernicus, Spinoza hay Milton sau thời Phục chế - dường như vô nghĩa nếu xét theo chuẩn mực hiện đại. Đáng lẽ Copernicus nên trì hoãn việc bảo vệ thuyết của mình cho tới khi nó trở nên hợp thời, đáng lẽ Spinoza nên an phận làm một tín đồ Do Thái giáo hoặc Cơ đốc giáo ngoan đạo, và Milton nên thức thời mà học theo góa phụ của Cromwell, người đã yêu cầu Charles II phát lương hưu với lý do bà không tán thành đường lối chính trị của chồng. Cớ sao một cá nhân cứ phải tự đặt mình làm một vị phán quan độc lập? Chẳng phải rõ ràng là sự uyên bác ngự trị trong huyết quản của chủng tộc Bắc Âu, hay nói cách khác, ngự trị trong giai cấp vô sản đó sao? Và dẫu có thế đi chăng nữa thì một quan điểm lập dị có ích gì, khi nó chẳng bao giờ nuôi nổi mộng chinh phục những những cỗ máy truyền thông khổng lồ?

Những bổng lộc tiền tài cùng danh vọng lan xa nhưng phù du mà các cỗ máy ấy tạo ra đã giăng sẵn vô vàn cám dỗ khó bề cưỡng lại trên bước đường của những kẻ giỏi giang. Được người đời chỉ mặt gọi tên, được ngưỡng mộ, được báo chí liên tục ca tụng và được dâng tận tay những phương thức kiếm tiền dễ dãi quả là một trải nghiệm vô cùng thỏa mãn. Và khi cánh cửa ấy mở ra, người ta sẽ thấy thật khó để chú tâm vào công việc mà bản thân mình cho là tuyệt diệu nhất, đâm ra có xu hướng uốn nắn nhận định của mình nhằm quy phục dư luận.

Nhiều yếu tố khác cũng góp phần dẫn đến hệ quả này. Một trong số đó là tốc độ tiến bộ chóng mặt, nó khiến người ta rất khó để tạo ra một công trình mà không sớm bị đào thải. Newton trụ vững cho tới tận thời Einstein, còn Einstein thì nay đã bị lắm kẻ coi là cổ lỗ sĩ. Thời nay, hiếm có nhà khoa học nào ngồi xuống chắp bút một công trình vĩ đại, bởi người ấy thừa biết rằng ngay trong lúc mình đang viết, người khác sẽ khám phá ra những điều mới mẻ và biến công trình của ông thành thứ lỗi thời ngay cả khi nó chưa kịp ra mắt. Bầu không khí cảm xúc của thế giới cũng thay đổi với tốc độ tương đương, khi mà những cuộc chiến tranh, suy thoái và cách mạng thi nhau lướt qua sân khấu lịch sử. Thêm vào đó, biến cố thời cuộc tác động vào đời sống cá nhân dữ dội hơn hẳn thuở xưa. Bất chấp những quan điểm bị coi là dị giáo của mình, Spinoza vẫn có thể tiếp tục nghề bán kính và tĩnh tại suy tưởng ngay cả khi đất nước ông bị ngoại bang giày xéo. Giả như sống ở thời nay, chắc hẳn ông đã bị tống ra chiến trường hoặc ném vào ngục tối. Chính vì những lẽ này, để một con người dám bứt mình chống lại dòng chảy của thời đại đòi hỏi một sức mạnh cá nhân mãnh liệt hơn tất thảy thời kỳ nào khác kể từ thời Phục Hưng.

Tuy nhiên, sự thay đổi này lại bắt nguồn từ một căn nguyên sâu xa hơn. Thuở trước, con người khao khát phụng sự Chúa. Khi Milton muốn phát huy “cái tài năng độc nhất mà đem giấu đi ắt là mang tội chết”, ông cảm thấy linh hồn mình “chuyên tâm vin vào đó để phụng sự Đấng Tạo hóa”. Mọi nghệ sĩ sùng đạo đều đinh ninh rằng nhãn quan thẩm mỹ của Chúa cũng trùng khớp với nhãn quan của chính mình. Bởi thế, họ chẳng màng đến tiếng vỗ tay của đám đông mà vẫn có lý do để làm ra những gì mình cho là tuyệt diệu nhất, dẫu cho phong cách đó có lỗi thời. Nhà khoa học trên bước đường mưu cầu chân lý, dẫu có xung đột với những điều mê tín đương thời, thì vẫn đang phơi bày những kỳ quan của Tạo hóa và đưa những niềm tin khiếm khuyết của con người đến gần hơn với sự thông tuệ vẹn toàn của Chúa. Mọi cá nhân làm việc nghiêm túc - bất luận là nghệ sĩ, triết gia hay nhà thiên văn học - đều tin rằng việc tuân theo những xác tín của riêng mình cũng chính là đang phụng sự ý Chúa. Đến khi trào lưu Khai sáng tiến bước làm cho đức tin ấy dần phai nhạt, thì vẫn còn đó cái Chân, Thiện, Mỹ. Những chuẩn mực phi nhân loại ấy vẫn cứ được lưu giữ trên chốn thiên đường, dẫu cho thiên đường ấy chẳng hề hiện hữu trên bất cứ tấm bản đồ địa lý nào.

Xuyên suốt thế kỷ mười chín, Chân, Thiện, Mỹ vẫn giữ được một vị trí bấp bênh trong tâm trí của những người vô thần thành tâm. Nhưng chính sự thành tâm ấy lại là mầm mống hủy hoại họ, bởi nó khiến họ không tài nào chấp nhận việc dừng chân ở chốn lưng chừng. Những người theo chủ nghĩa Thực dụng giảng giải rằng Chân lý là bất cứ thứ gì mang lại lợi ích khi ta tin vào nó. Các sử gia đạo đức thì hạ thấp cái Thiện xuống chỉ còn là lề thói của bộ lạc. Còn cái Mỹ lại bị chính giới nghệ sĩ ruồng rẫy, trong cuộc nổi loạn chống lại sự nhạt nhẽo ngòn ngọt của một kỷ nguyên phàm tục, và trong một cơn cuồng nộ mà ở đó người ta chỉ tìm thấy sự thỏa mãn từ những thứ gây đau đớn. Cứ như thế, người ta gột sạch khỏi thế giới không chỉ hình tượng một vị Chúa, mà xóa luôn cả cái tinh túy của Ngài - một lý tưởng tối thượng mà con người từng dốc lòng quy phục. Còn cá nhân, chỉ vì lối hiểu thô thiển và thiếu suy xét về những học thuyết vốn dĩ đúng đắn, bỗng chốc trở nên bơ vơ, bị tước đi mọi thành lũy tự vệ trong tâm hồn để chống đỡ sức ép từ xã hội.

Mọi phong trào rồi đều sẽ đi quá đà, và điều này chắc chắn đúng với phong trào hướng tới tính chủ quan. Khởi phát từ thời Luther và Descartes như một tiếng nói khẳng định cái tôi, xu hướng này rốt cuộc, theo một lẽ tất yếu, lại đẩy chính cái tôi ấy vào sự quy phục hoàn toàn. Coi chân lý là thứ mang tính chủ quan vốn là một học thuyết hồ đồ, không thể suy luận một cách hợp lý từ những tiền đề tưởng chừng như đã tạo ra nó. Lại thêm thói quen hằn sâu bao thế kỷ đã khiến ta ngỡ rằng lắm sự ở đời phải nương nhờ vào đức tin tôn giáo, dẫu thực tình đâu phải vậy. Con người sống bám vào ảo tưởng, hễ tuột mất ảo tưởng này thì y như rằng lại sa chân vào ảo vọng khác. Nhưng ta đâu thể mượn lỗi lầm cũ để tiêu trừ lỗi lầm mới. Sự tách bạch và tính khách quan, cả trong suy nghĩ lẫn cảm xúc, xưa nay vốn gắn liền với một số đức tin truyền thống về mặt lịch sử chứ không phải về mặt logic. Việc giữ lại những phẩm chất này mà không cần bám vào các đức tin kia vừa khả thi lại vừa quan trọng. Một mức độ cô lập nhất định, cả về không gian và thời gian, là điều thiết yếu để tạo ra sự độc lập cần có cho những công việc hệ trọng nhất - phải có một thứ gì đó được coi trọng hơn tiếng vỗ tay của đám đông đương thời. Thứ làm chúng ta khốn khổ hiện nay không phải là sự tàn lụi của đức tin tôn giáo, mà là việc ta đã đánh mất đi sự cô độc.

Tại lớp, bạn sẽ được hướng dẫn đọc những cuốn sách/ bài luận với chất lượng nội dung và văn phong xuất sắc như bài bạn chuẩn bị đọc dưới đây.

Thông tin lớp xem tại ĐÂY. Quýt xin cảm ơn. Giờ thì vào bài thôi.

Những trải nghiệm đầu tiên về nghệ thuật hẳn phải mang tính phù chú, ma thuật; nghệ thuật từng là một công cụ nghi lễ. (Xem các bức tranh trong hang động tại Lascaux, Altamira, Niaux, La Pasiega, v.v.). Lý thuyết sớm nhất về nghệ thuật - tức lý thuyết của các triết gia Hy Lạp - cho rằng nghệ thuật là phỏng dựng, là sao chép hiện tại.

Chính tại điểm này mà câu hỏi kỳ lạ về giá trị của nghệ thuật nảy sinh. Bởi lẽ thuyết mô phỏng, như đúng cái tên của nó, đã thách thức nghệ thuật phải tự biện minh cho chính mình.

Plato, người đề xướng lý thuyết này, dường như làm vậy nhằm phán định rằng giá trị của nghệ thuật là đáng ngờ. Vì ông xem các sự vật vật chất thông thường tự thân đã là các vật thể mô phỏng, là bản sao của các hình thái hay cấu trúc siêu việt, nên ngay cả bức tranh vẽ chiếc giường xuất sắc nhất cũng sẽ chỉ là “bản sao của một bản sao” mà thôi. Đối với Plato, nghệ thuật không đặc biệt hữu dụng (bức tranh chiếc giường thì không thể dùng để ngủ) và khắt khe mà nói thì cũng không có thực. Còn những lập luận của Aristotle nhằm bảo vệ nghệ thuật không thực sự phản bác quan điểm của Plato rằng mọi nghệ thuật đều là trò đánh lừa thị giác (trompe l’oeil) tinh vi, và do đó là một sự dối trá. Nhưng ông cũng đã bác bỏ ý niệm của Plato cho rằng nghệ thuật là vô dụng. Dối trá hay không, nghệ thuật theo Aristotle vẫn có một giá trị nhất định vì nó là một hình thức trị liệu. Aristotle phản biện rằng rốt cuộc thì nghệ thuật rất hữu ích, hữu ích về mặt y khoa ở chỗ nó khơi gợi và thanh tẩy những cảm xúc nguy hiểm.

Với Plato và Aristotle, lý thuyết nghệ thuật mô phỏng đi liền với giả định rằng nghệ thuật luôn mang tính hình tượng. Nhưng những người bênh vực lý thuyết mô phỏng không cần phải nhắm mắt làm ngơ trước nghệ thuật trang trí và trừu tượng. Ngụy biện cho rằng nghệ thuật nhất thiết phải là một “chủ nghĩa hiện thực” có thể được điều chỉnh hoặc loại bỏ mà không bao giờ phải bước ra khỏi các vấn đề đã được định khung bởi lý thuyết mô phỏng.

Thực tế là, toàn bộ ý thức và tư duy của phương Tây về nghệ thuật vẫn quẩn quanh trong những ranh giới do lý thuyết Hy Lạp định ra - coi nghệ thuật là sự mô phỏng hay sự tái hiện. Chính vì lý thuyết này mà bản thân nghệ thuật - ở tầm chung vượt lên trên các tác phẩm cụ thể - trở nên rắc rối và cần phải được biện hộ. Và chính nỗ lực biện hộ cho nghệ thuật đã khai sinh ra một góc nhìn kỳ lạ: nó bứt tách thứ mà chúng ta vẫn quen gọi là “hình thức” ra khỏi thứ mà chúng ta vẫn quen gọi là “nội dung”, đồng thời tạo ra một xu hướng dù mang đầy thiện ý nhưng lại biến nội dung thành yếu tố cốt lõi, còn hình thức chỉ là thứ phụ trợ.

Ngay cả trong thời hiện đại, khi hầu hết các nghệ sĩ và nhà phê bình đã gạt bỏ lý thuyết coi nghệ thuật là sự tái hiện một thực tại bên ngoài để chuyển sang ủng hộ lý thuyết nghệ thuật là sự biểu đạt chủ quan, thì cái cốt lõi của lý thuyết mô phỏng vẫn còn ở đó. Dù ta nhìn nhận tác phẩm nghệ thuật như một bức tranh (nghệ thuật là bức tranh vẽ lại thực tại) hay như một phát ngôn (nghệ thuật là tiếng nói của người nghệ sĩ), thì nội dung vẫn luôn được đặt lên hàng đầu. Nội dung ấy có thể đã thay đổi. Ngày nay nó có thể ít mang tính hình tượng hơn, bớt vẻ hiện thực rõ nét hơn. Nhưng người ta vẫn mặc nhiên coi rằng tác phẩm nghệ thuật đồng nhất với nội dung của nó. Hoặc như cách diễn đạt phổ biến hiện nay, người ta mặc định một tác phẩm nghệ thuật phải nói lên một điều gì đó. (”Điều mà X đang nói là...”, “Điều mà X đang cố nói là...”, “Điều mà X đã nói là...” vân vân và vân vân).

2

Không ai trong chúng ta có thể tìm lại được cái thuở ngây thơ trước khi mọi lý thuyết ra đời, cái thời mà nghệ thuật không màng đến việc tự biện minh, khi người ta không đòi hỏi tác phẩm nghệ thuật phải nói gì bởi vì họ đã biết (hoặc tưởng là mình biết) nó làm gì. Từ nay cho đến tận cùng của ý thức nhân loại, chúng ta bị mắc kẹt với gánh nặng phải bảo vệ nghệ thuật. Chúng ta chỉ có thể tranh luận xem nên dùng phương thức biện hộ này hay phương thức biện hộ khác mà thôi. Thậm chí, ta còn có nghĩa vụ phải lật đổ bất cứ phương thức biện hộ và chứng minh nào cho nghệ thuật nếu nó trở nên quá đỗi trì trệ, nặng nề hoặc vô cảm trước những nhu cầu và thực tiễn của thời đại.

Ngày nay, điều này đang vận vào chính cái ý niệm về “nội dung”. Cho dù trong quá khứ nó từng đóng vai trò gì đi nữa, thì ý niệm về nội dung ngày nay chủ yếu chỉ là một sự ngáng đường, một nỗi phiền toái, một thói thiển cận văn hóa - có thể là tinh vi hoặc chẳng tinh vi mấy. Mặc dù những bước chuyển mình thực tế trong nhiều bộ môn nghệ thuật dường như đang đưa chúng ta thoát khỏi quan niệm cho rằng tác phẩm nghệ thuật trước hết phải là nội dung của nó, quan niệm này vẫn đang duy trì một sự thống trị áp đảo. Tôi cho rằng sở dĩ như vậy là vì ý niệm ấy ngày nay đang được kéo dài tuổi thọ dưới vỏ bọc của một phương thức tiếp nhận nghệ thuật - thứ thói quen đã ăn sâu bám rễ vào hầu hết những người thực sự coi trọng nghệ thuật. Hệ quả của việc đề cao quá mức ý niệm về nội dung chính là một dự án “diễn giải” dai dẳng, không bao giờ có hồi kết. Và ngược lại, chính thói quen cứ tiếp cận tác phẩm nghệ thuật là phải chăm chăm đi diễn giải nó đã nuôi dưỡng ảo tưởng rằng: thực sự tồn tại một thứ gọi là “nội dung” của tác phẩm nghệ thuật.

3

Dĩ nhiên, tôi không nói đến “diễn giải” theo nghĩa rộng nhất, cái nghĩa mà Nietzsche đã (rất đúng khi) nhận định: “Không có sự thật, chỉ có những diễn giải.” Khi dùng từ diễn giải ở đây, tôi muốn nói đến một hành động có ý thức của tâm trí nhằm minh họa cho một bộ mã nhất định, những “quy tắc” diễn giải nhất định. Khi áp dụng vào nghệ thuật, diễn giải đồng nghĩa với việc bứt ra một tập hợp các yếu tố (X, Y, Z, vân vân) từ tổng thể tác phẩm. Công việc diễn giải thực chất chính là một thao tác dịch thuật. Người diễn giải sẽ bảo: Nhìn xem, anh không thấy X thực ra là - hay thực ra có nghĩa là - A sao? Rằng Y thực ra là B? Rằng Z thực ra là C?

Tình cảnh nào đã thúc đẩy công việc kỳ quặc nhằm biến đổi một văn bản như vậy? Lịch sử sẽ cho chúng ta chất liệu để tìm ra câu trả lời. Diễn giải xuất hiện lần đầu tiên trong nền văn hóa hậu kỳ cổ đại, khi quyền năng và niềm tin vào các thần thoại bị phá vỡ bởi thế giới quan “hiện thực” do kỷ nguyên khai sáng khoa học mang lại. Một khi câu hỏi luôn ám ảnh ý thức thời hậu thần thoại - câu hỏi về tính chính đáng của các biểu tượng tôn giáo - được đặt ra, thì các văn bản cổ đại, trong hình thức nguyên thủy của chúng, không còn được chấp nhận nữa. Lúc bấy giờ, diễn giải được viện đến để dung hòa các văn bản cổ đại với những đòi hỏi “hiện đại”. Theo đó, các triết gia phái Khắc kỷ, để phù hợp với quan điểm cho rằng các vị thần phải có đạo đức, đã dùng phép phúng dụ để tẩy xóa đi những nét thô lỗ của Zeus và dòng tộc ồn ào của ông trong sử thi của Homer. Họ giải thích rằng, điều Homer thực sự muốn ngụ ý qua vụ ngoại tình giữa Zeus và Leto chính là sự hợp nhất giữa sức mạnh và trí tuệ. Cùng mạch tư duy đó, Philo xứ Alexandria đã diễn giải những câu chuyện lịch sử rành rành trên câu chữ của Kinh thánh Hebrew thành những mô thức tâm linh. Câu chuyện về cuộc xuất hành khỏi Ai Cập, bốn mươi năm ròng rã lang thang trong sa mạc, và bước chân vào miền đất hứa, theo lời Philo, thực chất là một ẩn dụ về sự giải phóng, những khổ nạn, và sự cứu rỗi cuối cùng của linh hồn mỗi cá nhân. Do vậy, sự diễn giải mặc nhiên đòi hỏi phải có một độ vênh giữa ý nghĩa rành rành của văn bản với những đòi hỏi của các độc giả (đời sau). Nó tìm cách lấp đầy độ vênh ấy. Hoàn cảnh ở đây là vì một lý do nào đó, văn bản đã không còn được chấp nhận nữa, nhưng người ta lại không thể vứt bỏ nó. Diễn giải là một chiến lược quyết liệt nhằm bảo tồn một văn bản cổ - thứ được coi là quá đỗi quý giá để có thể chối bỏ - bằng cách “trùng tu” lại nó. Người diễn giải, dù không hề xóa bỏ hay viết lại văn bản, lại đang biến đổi nó. Nhưng anh ta không đời nào thừa nhận việc này. Anh ta khăng khăng rằng mình chỉ đang làm cho văn bản trở nên dễ hiểu thông qua việc phơi bày ý nghĩa đích thực của nó. Dù những người diễn giải có làm biến đổi văn bản đi xa đến đâu (một ví dụ tai tiếng khác là những diễn giải “tâm linh” của các giáo sĩ Do Thái và Cơ Đốc giáo dành cho Diễm Ca (Song of Songs) - một văn bản rõ ràng mang đậm sắc thái nhục cảm), thì họ vẫn chỉ thừa nhận rằng mình chỉ đang đọc ra cái ý nghĩa vốn đã luôn nằm sẵn ở đó.

Tuy nhiên, sự diễn giải trong thời đại của chúng ta lại càng phức tạp hơn. Bởi lẽ, niềm say mê đương đại đối với công việc diễn giải thường không bắt nguồn từ lòng sùng kính dành cho một văn bản rắc rối (dù lòng sùng kính ấy có thể đang che đậy một sự công kích), mà bắt nguồn từ một sự hung hăng công khai, một thái độ coi khinh ra mặt đối với những gì hiện hữu bên ngoài. Lối diễn giải kiểu cũ tuy cố chấp nhưng vẫn giữ sự tôn trọng; nó bồi đắp thêm một tầng ý nghĩa khác lên trên nghĩa đen bề mặt. Lối diễn giải kiểu hiện đại thì đào bới, và vừa đào bới nó vừa phá hủy; nó đào ra “phía sau” văn bản để tìm kiếm một lớp nghĩa ngầm (sub-text) được cho là ý nghĩa đích thực. Những học thuyết hiện đại nổi tiếng và có sức ảnh hưởng nhất như của Marx và Freud, thực chất tương đương với những hệ thống chú giải học tinh vi, những lý thuyết diễn giải đầy công kích và bất kính. Mọi hiện tượng có thể quan sát được đều bị khoanh vùng, dùng theo từ của Freud, là nội dung hiển ngôn (manifest content). Nội dung hiển ngôn này phải bị dò xét và gạt sang một bên để tìm ra ý nghĩa đích thực - tức là nội dung tiềm ẩn (latent content) bên dưới. Với Marx, đó là các sự kiện xã hội như cách mạng và chiến tranh; với Freud, đó là các sự kiện trong đời sống cá nhân (như những triệu chứng loạn thần và những lúc lỡ lời) cũng như các văn bản (như một giấc mơ hay một tác phẩm nghệ thuật) - tất cả đều được xem là những cái cớ để diễn giải. Theo Marx và Freud, những sự kiện này chỉ có vẻ ngoài là dễ hiểu. Thực chất, chúng chẳng có ý nghĩa gì nếu không được diễn giải. Hiểu tức là diễn giải. Và diễn giải là trình bày lại hiện tượng, thực chất là đi tìm một thứ tương đương thay thế cho nó.

Do vậy, diễn giải không phải (như hầu hết mọi người vẫn tưởng) là một giá trị tuyệt đối, một động thái của tâm trí tọa lạc ở một cõi năng lực phi thời gian nào đó. Bản thân diễn giải phải được đem ra đánh giá, đặt trong một cái nhìn lịch sử về ý thức nhân loại. Trong một số bối cảnh văn hóa, diễn giải là một hành động giải phóng. Nó là phương tiện để duyệt xét lại, để hoán đổi giá trị, để trốn thoát khỏi một quá khứ đã chết. Nhưng ở những bối cảnh văn hóa khác, nó lại trở nên bảo thủ, xấc xược, hèn nhát và đầy ngột ngạt.

4

Ngày nay chính là một thời điểm như vậy, khi mà công việc diễn giải phần lớn mang tính bảo thủ và ngột ngạt. Giống như khói bụi của xe hơi và công nghiệp nặng làm vấy bẩn bầu không khí đô thị, sự tuôn trào của các diễn giải nghệ thuật ngày nay đang đầu độc tri giác của chúng ta. Trong một nền văn hóa mà thế lưỡng nan kinh điển của nó vốn dĩ đã là sự phì đại của trí năng bất chấp sự hao mòn của năng lượng và năng lực cảm giác, thì diễn giải chính là sự trả thù của trí năng đối với nghệ thuật.

Thậm chí còn hơn thế nữa. Nó là sự trả thù của trí năng đối với thế giới. Diễn giải là làm nghèo nàn, là vắt kiệt thế giới, nhằm thiết lập nên một thế giới bóng ma của những “ý nghĩa”. Nó biến thế giới thành cái thế giới này. (”Cái thế giới này”! Cứ như thể còn có một thế giới nào khác vậy.) Thế giới, thế giới của chúng ta, vốn đã quá kiệt quệ và nghèo nàn rồi. Hãy gạt bỏ mọi bản sao của nó đi, cho đến khi chúng ta có thể một lần nữa trải nghiệm trực diện hơn những gì mình đang có.

5

Trong hầu hết các trường hợp hiện đại, diễn giải dồn lại thành một thái độ khước từ không chịu để yên cho các tác phẩm nghệ thuật - một thái độ đậm chất thiển cận. Nghệ thuật đích thực có khả năng khiến chúng ta phải bồn chồn. Bằng cách thu hẹp tác phẩm nghệ thuật vào nội dung của nó rồi đi diễn giải nội dung ấy, người ta đã thuần hóa nghệ thuật. Diễn giải làm cho nghệ thuật trở nên ngoan ngoãn và dễ bề quản lý.

Cái thói thiển cận này của diễn giải xuất hiện nhiều trong văn chương hơn bất kỳ bộ môn nghệ thuật nào khác. Đã nhiều thập kỷ nay, các nhà phê bình văn học luôn tự mặc định nhiệm vụ của mình là phải dịch các yếu tố của một bài thơ, một vở kịch, một cuốn tiểu thuyết hay một câu chuyện sang một thứ gì đó khác. Đôi khi, một nhà văn có thể cảm thấy bất an trước sức mạnh trần trụi của chính thứ nghệ thuật do mình tạo ra đến mức, ông ta sẽ cài cắm luôn vào trong tác phẩm - dẫu có chút e dè, xen lẫn một chút mỉa mai đầy tinh tế - một bản diễn giải rõ ràng và rành mạch về chính nó. Thomas Mann là một ví dụ điển hình cho kiểu tác giả “hợp tác” thái quá như vậy. Còn đối với những tác giả cứng đầu hơn, các nhà phê bình lại vô cùng vui sướng khi được tự tay thực hiện cái công việc đó.

Chẳng hạn như các tác phẩm của Kafka, chúng đã bị cưỡng bức tập thể bởi không ít hơn ba đạo quân diễn giải. Những kẻ đọc Kafka theo hướng phúng dụ xã hội thì nhìn thấy ở đó sự bế tắc và điên rồ của bộ máy quan liêu hiện đại, thứ rốt cuộc sẽ dẫn tới một nhà nước độc tài toàn trị. Những kẻ đọc Kafka theo hướng phúng dụ phân tâm học thì nhìn thấy những tự sự tuyệt vọng phơi bày nỗi sợ hãi của Kafka đối với cha mình, nỗi lo sợ bị hoạn, cảm giác bất lực và sự giam cầm trong những giấc mơ của chính ông. Còn những kẻ đọc Kafka theo hướng phúng dụ tôn giáo lại giải thích rằng nhân vật K. trong The Castle đang tìm đường lên thiên đàng, hay Joseph K. trong The Trial đang bị phán xét bởi thứ công lý bí ẩn và không thể lay chuyển của Thượng đế… Một sự nghiệp sáng tác khác cũng hút các nhà diễn giải đến như đỉa là của Samuel Beckett. Những vở kịch đầy tinh tế của Beckett về một thứ ý thức tự khép mình - được giản lược tối đa đến mức cốt lõi, bị cô lập, và thường hiện diện trong trạng thái bất động về mặt thể xác - lại bị người ta đọc như một tuyên ngôn về sự tha hóa của con người hiện đại trước Thượng đế hay trước ý nghĩa cuộc đời, hoặc như một phúng dụ về bệnh lý tâm thần.

Proust, Joyce, Faulkner, Rilke, Lawrence, Gide… người ta có thể tiếp tục dẫn chứng hết tác giả này đến tác giả khác; danh sách những người bị các lớp bám dày đặc của diễn giải bủa vây dài bất tận. Nhưng cần phải lưu ý rằng diễn giải không đơn thuần là lời ca tụng mà kẻ tầm thường dành cho bậc thiên tài. Thực chất, đó là cách thức hiểu biết của thời hiện đại áp lên mọi tác phẩm thuộc bất kỳ phẩm cấp nào. Vì thế, trong những ghi chép mà Elia Kazan công bố về việc dàn dựng vở kịch A Streetcar Named Desire, ta thấy rõ một điều là: để đạo diễn được vở này, Kazan đã buộc phải phát hiện ra rằng Stanley Kowalski đại diện cho sự dã man mang tính nhục cảm và báo thù đang nhấn chìm nền văn hóa của chúng ta, trong khi Blanche Du Bois là hiện thân của nền văn minh phương Tây, của thơ ca, của những xiêm y thanh nhã, những ánh đèn mờ ảo, những cảm xúc tinh tế và những thứ tương tự, dẫu có phần nào đã tàn tạ. Vở kịch tâm lý dữ dội của Tennessee Williams lúc bấy giờ bỗng trở nên dễ hiểu: nó nói về một điều gì đó, cụ thể là về sự suy tàn của nền văn minh phương Tây. Hóa ra, nếu nó cứ tiếp tục là một vở kịch về một gã đàn ông cộc cằn nhưng đẹp mã tên là Stanley Kowalski và một nàng thơ lỡ thì dơ dáy tên là Blanche Du Bois, thì người ta sẽ chẳng biết phải hiểu nó thế nào cho xuôi.

6

Cũng chẳng quan trọng liệu nghệ sĩ có chủ ý để tác phẩm của mình bị diễn giải hay không. Có lẽ Tennessee Williams cũng nghĩ rằng A Streetcar Named Desire nói về những điều mà Kazan đã nghĩ. Có thể Cocteau, trong các bộ phim The Blood of a Poet và Orpheus, thực sự mong muốn những cách đọc phức tạp mà người ta đã gán cho chúng dưới góc độ biểu tượng Freud hay phê bình xã hội. Nhưng giá trị của những tác phẩm này chắc chắn nằm ở một nơi nào đó khác, chứ không phải ở các “ý nghĩa” của chúng. Thực ra, chính khi các vở kịch của Williams và phim của Cocteau gợi ra những ý nghĩa đao to búa lớn ấy, thì đó cũng là lúc chúng bộc lộ sự khiếm khuyết, giả tạo, khiên cưỡng và thiếu sức thuyết phục.

Qua các bài phỏng vấn, có vẻ như Resnais và Robbe-Grillet đã chủ ý dàn dựng Last Year at Marienbad sao cho nó có thể dung nạp vô số cách diễn giải hợp lý như nhau. Thế nhưng, ta nên cưỡng lại sự cám dỗ muốn diễn giải Marienbad. Điều cốt lõi ở Marienbad chính là tính thuần khiết, khơi gợi giác quan và không thể chuyển ngữ của một vài hình ảnh trong đó, cùng với những giải pháp khắt khe - dẫu có phần chật hẹp - dành cho một số vấn đề về hình thức điện ảnh. Tương tự như vậy, Ingmar Bergman có thể đã có ý mượn hình ảnh chiếc xe tăng ầm ầm lăn bánh trên con phố đêm vắng lặng trong phim The Silence làm một biểu tượng sinh thực khí nam. Nhưng nếu thực sự ông có ý đó, thì quả là một ý nghĩ ngớ ngẩn. (“Đừng bao giờ tin người kể chuyện, hãy tin câu chuyện”, Lawrence từng nói như vậy). Nếu chỉ xem chiếc xe tăng ấy như một vật thể thô ráp, một dạng thức tương đương về mặt cảm giác cho những biến cố “bọc thép” đầy bí ẩn và đột ngột đang diễn ra bên trong khách sạn, thì phân cảnh đó lại là khoảnh khắc ấn tượng nhất cả bộ phim. Những kẻ cố bấu víu vào lối diễn giải kiểu Freud cho chiếc xe tăng thực chất chỉ đang phơi bày sự trơ lì của chính mình trước những gì đang hiển hiện ngay trên màn ảnh mà thôi.

Bao giờ cũng vậy, lối diễn giải kiểu này luôn biểu thị một nỗi bất mãn (có ý thức hoặc vô thức) đối với tác phẩm, một ham muốn được thay thế nó bằng một thứ gì đó khác.

Sự diễn giải - vốn bám rễ vào lý thuyết vô cùng đáng ngờ rằng tác phẩm nghệ thuật được cấu thành từ các mẩu nội dung - đang xâm phạm nghệ thuật. Nó biến nghệ thuật thành một món đồ thực dụng, cốt để tiện bề sắp xếp vào những khuôn khổ phân loại trong tâm trí.

7

Dĩ nhiên, sự diễn giải không phải lúc nào cũng chiếm thế thượng phong. Thực tế, phần lớn nghệ thuật ngày nay có thể được xem là bắt nguồn từ động lực muốn chạy trốn khỏi sự diễn giải. Để trốn tránh việc bị diễn giải, nghệ thuật có thể hóa thành một trò nhại (parody). Hoặc nó có thể trở nên trừu tượng. Hoặc nó có thể (“chỉ đơn thuần”) mang tính trang trí. Hay thậm chí, nó có thể trở thành phi nghệ thuật.

Cuộc tháo chạy khỏi sự diễn giải có vẻ là một đặc tính tiêu biểu của hội họa hiện đại. Hội họa trừu tượng chính là nỗ lực để không mang một nội dung nào cả, nếu hiểu theo nghĩa thông thường; và một khi đã không có nội dung, thì cũng chẳng có gì để diễn giải. Nghệ thuật đại chúng (Pop Art) sử dụng phương cách ngược lại nhưng đi đến cùng một cái đích; bằng cách phơi bày một thứ nội dung quá đỗi lồ lộ, quá mức “là chính nó”, nó khiến cho người ta không thể nào diễn giải nổi nữa.

Một phần lớn thi ca hiện đại cũng vậy, khởi nguồn từ những cuộc thử nghiệm vĩ đại của thi ca Pháp (bao gồm cả phong trào thường bị gọi một cách sai lệch là Chủ nghĩa Tượng trưng) nhằm đưa sự tĩnh lặng vào trong các bài thơ và phục dựng lại thứ ma thuật của ngôn từ, đã thoát khỏi nanh vuốt thô bạo của sự diễn giải. Cuộc cách mạng gần đây nhất trong thị hiếu thơ ca đương đại - cuộc cách mạng đã phế truất Eliot và tôn vinh Pound - đại diện cho một sự ngoảnh mặt với “nội dung” thơ theo kiểu cũ, một sự mất kiên nhẫn trước những yếu tố vốn từng biến thơ ca hiện đại thành miếng mồi ngon cho lòng nhiệt thành của giới diễn giải.

Tất nhiên, tôi đang nói chủ yếu về tình hình ở Mỹ. Tại đây, sự diễn giải đang hoành hành tràn lan trong những bộ môn nghệ thuật có lực lượng tiên phong yếu ớt và mờ nhạt: tiểu thuyết và kịch nghệ. Hầu hết các tiểu thuyết gia và nhà viết kịch người Mỹ thực chất chỉ là những nhà báo, hoặc những quý ngài thích làm nhà xã hội học hay tâm lý học. Thứ họ đang viết ra tương đương với thể loại âm nhạc tiêu đề (program music)1 trong văn chương. Và vì ý thức về việc người ta có thể làm gì với hình thức trong tiểu thuyết và kịch nghệ vẫn còn quá đỗi thô sơ, nghèo nàn và trì trệ, nên ngay cả khi nội dung không đơn thuần chỉ là thông tin hay báo chí, thì nó vẫn cứ lồ lộ, dễ thao túng và phơi bày ra một cách kỳ lạ. Chừng nào tiểu thuyết và kịch nghệ (ở Mỹ) - khác với thơ ca, hội họa và âm nhạc - vẫn chưa thể hiện bất cứ một mối bận tâm thú vị nào đối với sự đổi mới về mặt hình thức, thì những bộ môn này vẫn sẽ tiếp tục là mục tiêu cho sự tấn công của diễn giải.

Nhưng những nỗ lực tiên phong có chủ đích - vốn đa phần là việc thử nghiệm hình thức mà phải trả giá bằng nội dung - không phải là cách phòng vệ duy nhất để bảo vệ nghệ thuật trước sự xâm lăng của thói diễn giải. Ít nhất thì tôi hy vọng là không. Bởi nếu thế thì chẳng khác nào buộc nghệ thuật phải không ngừng chạy trốn. (Và điều này rốt cuộc cũng chỉ kéo dài thêm sự rạch ròi giữa hình thức và nội dung - một sự phân biệt vốn dĩ chỉ là ảo ảnh). Lý tưởng nhất là, ta có thể lẩn tránh các nhà diễn giải bằng một cách khác: tạo ra những tác phẩm nghệ thuật có bề mặt quá đỗi thống nhất và trơn tru, sức lao đi quá đỗi mãnh liệt, và cách tiếp cận quá đỗi trực diện, đến mức tác phẩm có thể… chỉ là chính nó mà thôi. Điều này giờ đây liệu có khả thi không? Tôi tin là nó đang diễn ra trong phim ảnh. Đó là lý do vì sao điện ảnh hiện đang là bộ môn nghệ thuật sống động nhất, thú vị nhất và quan trọng nhất. Có lẽ, cách để ta nhận biết một bộ môn nghệ thuật sống động đến mức nào, chính là xem nó dung túng bao nhiêu không gian cho sai lầm, mà rốt cuộc nó vẫn cứ là một tác phẩm hay. Ví dụ, một vài bộ phim của Bergman - dẫu bị nhồi nhét những thông điệp nhạt nhẽo về tinh thần hiện đại, qua đó gọi mời sự diễn giải - rốt cuộc vẫn chiến thắng được những ý đồ ra vẻ cao siêu của chính vị đạo diễn ấy. Trong phim In Winter Light và The Silence, vẻ đẹp và sự tinh tế về mặt thị giác của những khung hình đã đánh sập ngay trước mắt chúng ta cái vẻ trí thức rởm đời và non nớt của cốt truyện cũng như của vài câu thoại. (Ví dụ đáng chú ý nhất cho độ lệch này là các tác phẩm của D. W. Griffith). Trong những bộ phim hay, luôn có một sự trực diện giúp giải phóng ta hoàn toàn khỏi sự ngứa ngáy muốn đưa ra lời diễn giải. Nhiều bộ phim Hollywood cũ, như của Cukor, Walsh, Hawks và vô số đạo diễn khác, cũng mang đặc tính “phản-biểu-tượng” đầy tính giải phóng này, chẳng kém gì những tác phẩm xuất sắc nhất của các đạo diễn châu Âu thời kỳ mới, như Shoot the Piano Player và Jules and Jim của Truffaut, Breathless và Vivre Sa Vie của Godard, L’Avventura của Antonioni, hay The Fiancés của Olmi.

Thực tế là điện ảnh vẫn chưa bị các nhà diễn giải càn quét, một phần đơn giản là vì bản thân nó hãy còn là một bộ môn nghệ thuật non trẻ. Điều này cũng nhờ vào một sự tình cờ may mắn là trong suốt một thời gian dài, điện ảnh cũng chỉ đơn thuần là... phim giải trí; nói cách khác, người ta coi chúng là một phần của văn hóa đại chúng, đối lập với văn hóa cao cấp, và vì thế chúng được hầu hết những bộ óc trí thức tha cho, không đụng tới. Thêm nữa, trong điện ảnh luôn có một thứ gì đó khác ngoài nội dung để những kẻ muốn phân tích có thể bám víu vào. Bởi lẽ điện ảnh, khác với tiểu thuyết, sở hữu cho mình một hệ thống từ vựng về hình thức, tức là những thứ kỹ thuật rất rõ ràng, phức tạp và có thể đem ra mổ xẻ về sự chuyển động của máy quay, cách cắt cảnh, và bố cục khung hình để kiến tạo nên một tác phẩm.

8

Vậy ngày nay, chúng ta đang mong đợi thể loại phê bình hay bình luận nghệ thuật nào? Bởi lẽ tôi không hề nói rằng các tác phẩm nghệ thuật là thứ không thể diễn tả bằng lời, hay không thể được miêu tả hoặc diễn giải lại. Chúng có thể chứ. Vấn đề là làm thế nào. Một lối phê bình phục vụ cho tác phẩm nghệ thuật, chứ không phải đi tước đoạt vị trí của nó, trông sẽ ra sao?

Điều cần thiết trước tiên là phải chú ý nhiều hơn đến hình thức trong nghệ thuật. Nếu sự nhấn mạnh thái quá vào nội dung đã kích động thói ngạo mạn của việc diễn giải, thì những mô tả sâu rộng hơn và cặn kẽ hơn về hình thức sẽ khiến thói ngạo mạn ấy phải câm lặng. Thứ chúng ta cần là một hệ thống từ vựng - một hệ thống từ vựng mang tính mô tả (descriptive) thay vì mang tính quy định (prescriptive) - dành cho các hình thức.*2 Lối phê bình xuất sắc nhất, vốn rất hiếm hoi, chính là kiểu phê bình làm tan những suy xét về nội dung vào trong những suy xét về hình thức. Lần lượt về điện ảnh, kịch nghệ và hội họa, tôi có thể nghĩ ngay đến tiểu luận “Style and Medium in the Motion Pictures” của Erwin Panofsky, tiểu luận “A Conspectus of Dramatic Genres” của Northrop Frye, và tiểu luận “The Destruction of a Plastic Space” của Pierre Francastel. Cuốn sách On Racine của Roland Barthes và hai bài tiểu luận của ông về Robbe-Grillet là những ví dụ điển hình cho việc áp dụng phân tích hình thức vào tác phẩm của một tác giả cụ thể. (Những tiểu luận hay nhất trong cuốn Mimesis của Erich Auerbach, chẳng hạn như “The Scar of Odysseus” cũng thuộc kiểu này). Một ví dụ cho việc phân tích hình thức áp dụng đồng thời lên cả thể loại lẫn tác giả là tiểu luận “The Story Teller: Reflections on the Works of Nicolai Leskov” của Walter Benjamin.

Đồng thời, những nỗ lực phê bình mang lại một sự miêu tả thực sự chính xác, sắc sảo và đầy tình yêu thương về diện mạo bề ngoài của một tác phẩm nghệ thuật cũng có giá trị không kém. Việc này dường như còn khó thực hiện hơn cả phân tích hình thức. Một vài bài phê bình điện ảnh của Manny Farber, tiểu luận “The Dickens World: A View from Todgers” của Dorothy Van Ghent, hay tiểu luận của Randall Jarrell về Walt Whitman là một trong số những ví dụ hiếm hoi cho điều tôi đang muốn nói đến. Đây là những bài phê bình giúp phơi bày bề mặt đầy nhục cảm của nghệ thuật mà không hề bôi bẩn nó.

9

Ngày nay, tính tường minh là giá trị cao nhất và mang tính giải phóng nhất trong nghệ thuật cũng như trong phê bình. Tường minh có nghĩa là trải nghiệm sự tỏa sáng của tự thân sự vật, của việc những sự vật là chính những gì chúng là. Đây chính là sự vĩ đại, chẳng hạn, trong các bộ phim của Bresson và Ozu, cũng như phim The Rules of the Game của Renoir.

Ngày xửa ngày xưa (chẳng hạn như đối với Dante), việc thiết kế các tác phẩm nghệ thuật sao cho người ta có thể trải nghiệm chúng ở nhiều tầng bậc hẳn từng là một bước đi mang tính cách mạng và đầy sáng tạo. Nhưng bây giờ thì không. Nó chỉ củng cố thêm nguyên lý của sự dư thừa - vốn dĩ là căn bệnh khổ não của đời sống hiện đại.

Ngày xửa ngày xưa (cái thời mà nghệ thuật cao cấp còn khan hiếm), việc diễn giải các tác phẩm nghệ thuật hẳn từng là một bước đi mang tính cách mạng và đầy sáng tạo. Nhưng bây giờ thì không. Điều mà chúng ta dứt khoát không cần vào lúc này là tiếp tục đồng hóa Nghệ thuật vào Tư tưởng, hoặc (thậm chí còn tệ hơn) đồng hóa Nghệ thuật vào Văn hóa.

Diễn giải coi trải nghiệm giác quan về tác phẩm nghệ thuật là một điều hiển nhiên, và nó bắt đầu xuất phát từ cái mốc đó. Nhưng ngày nay, điều này không thể cứ coi là hiển nhiên được nữa. Hãy nghĩ đến sự sinh sôi nảy nở chóng mặt của các tác phẩm nghệ thuật đang bủa vây lấy ta, cộng dồn với những mùi vị, hương thơm và cảnh tượng đan chéo nhau của môi trường đô thị đang không ngừng dội bom vào các giác quan của ta. Nền văn hóa của chúng ta là một nền văn hóa dựa trên sự dư thừa và sản xuất quá mức; hậu quả là những trải nghiệm giác quan của ta đang mất dần đi sự sắc bén. Tất cả những điều kiện của đời sống hiện đại - sự sung mãn về vật chất, sự chật chội đến nghẹt thở của nó - kết hợp lại với nhau để làm cùn mòn các năng lực giác quan của ta. Do đó, nhiệm vụ của nhà phê bình phải được định hình dựa trên chính thực trạng các giác quan và năng lực cảm thụ của chúng ta hiện nay (chứ không phải của bất kỳ thời đại nào khác).

Điều quan trọng bây giờ là phải khôi phục lại các giác quan của chúng ta. Chúng ta phải học cách nhìn nhiều hơn, nghe nhiều hơn, cảm nhận nhiều hơn.

Nhiệm vụ của chúng ta không phải là tìm ra một lượng nội dung tối đa trong một tác phẩm nghệ thuật, và càng không phải là vắt kiệt để moi ra nhiều nội dung hơn những gì vốn đã có sẵn ở đó. Nhiệm vụ của chúng ta là cắt xén bớt nội dung đi để chí ít ta còn có thể nhìn thấy bản thân tác phẩm.

Mục đích của mọi bình luận về nghệ thuật ngày nay nên là làm cho các tác phẩm nghệ thuật - và từ đó suy rộng ra, chính trải nghiệm của chúng ta - trở nên chân thực hơn, chứ không phải kém chân thực đi. Chức năng của phê bình nên là chỉ ra cách thức tác phẩm hiện hữu đúng như nó là, hay thậm chí đơn thuần chỉ là sự hiện hữu của nó, thay vì cố đi tìm xem nó mang ý nghĩa gì.

10

Thay vì một bộ môn chú giải học, thứ chúng ta cần là bộ môn nhục cảm học nghệ thuật.

Tại lớp, bạn sẽ được hướng dẫn đọc những cuốn sách/ bài luận với chất lượng nội dung và văn phong tốt như bài bạn chuẩn bị đọc dưới đây.

Thông tin lớp xem tại ĐÂY. Quýt xin cảm ơn. Giờ thì vào bài thôi.

Có bận, giữa một mùa khô, tôi đã viết những dòng chữ to oạch vắt ngang hai trang sổ tay rằng, sự ngây thơ sẽ chấm dứt khi người ta bị lột đi cái ảo tưởng rằng mình ưa chính bản thân mình. Dẫu cho giờ đây, vài năm đã qua, tôi lấy làm lạ rằng một tâm trí đang bất hòa với chính nó thế mà vẫn ghi chép lại vô cùng tỉ mỉ từng cơn chấn động của bản thân, tôi nhớ lại với một sự rõ ràng đến ngượng ngùng dư vị của đám tro tàn dạo ấy. Đó là vấn đề của một lòng tự trọng đặt nhầm chỗ.

Tôi đã không được kết nạp vào hội Phi Beta Kappa. Sự thất bại này vốn dĩ đã quá dễ đoán và chẳng hề mập mờ (đơn giản là tôi không đủ điểm), nhưng nó vẫn khiến tôi bàng hoàng; chẳng hiểu sao tôi lại tự coi mình là một kiểu Raskolnikov của chốn học thuật, được miễn trừ một cách kỳ lạ khỏi thứ luật nhân quả vẫn thường cản bước những người khác. Dù ngay cả con người mười chín tuổi khô khan là tôi lúc bấy giờ hẳn cũng nhận ra tình cảnh này chẳng mang chút tầm vóc bi kịch nào, cái ngày tôi không lọt vào Phi Beta Kappa dẫu sao vẫn đánh dấu điểm kết thúc của một thứ gì đó, và “ngây thơ” có lẽ là từ chuẩn xác nhất để gọi tên nó. Tôi đánh mất niềm tin đinh ninh rằng đèn giao thông sẽ luôn bật xanh vì mình, đánh mất cả sự chắc mẩm đầy dễ chịu rằng những đức tính thụ động từng giúp tôi được khen ngoan thuở bé sẽ tự động bảo chứng cho tôi, không chỉ là chiếc chìa khóa vào hội Phi Beta Kappa, mà còn là hạnh phúc, danh vọng, và tình yêu của một người đàn ông tử tế; tôi đánh mất niềm tin đầy cảm động vào thứ sức mạnh của lối cư xử đúng mực, của mái tóc sạch, và của năng lực đã được chứng minh qua thang đo Stanford-Binet. Lòng tự trọng của tôi đã trót ghim vào những tấm bùa hộ mệnh mỏng manh ấy, để rồi ngày hôm đó, tôi phải đối diện với chính mình bằng nỗi bối rối hoảng sợ của một kẻ tình cờ đụng độ ma cà rồng mà trong tay lại chẳng có lấy một cây thánh giá.

Dẫu cho việc phải đối diện với chính mình là một trải nghiệm chẳng dễ chịu gì, giống hệt như việc cố vượt qua biên giới bằng giấy tờ tùy thân đi mượn, nhưng giờ đây với tôi, nó lại có vẻ là điều kiện tiên quyết để khởi sinh một lòng tự trọng đích thực. Bất chấp đủ thứ sáo ngữ của chúng ta, lừa phỉnh bản thân vẫn cứ là trò lừa khó nhất. Những trò qua mặt được người đời rốt cuộc chẳng công hiệu gì trong cái con hẻm vắng sáng đèn, nơi ta lén lút hẹn hò với chính mình; những nụ cười duyên dáng hay danh sách những ý định tốt đẹp được vẽ nắn nót cũng chẳng có ích lợi gì. Người ta ra sức xào tới xào lui mớ bài gian của chính mình trong vô vọng - nào là lòng tốt được ban phát vì những lý do trật lất, cái chiến thắng mà không mất lấy một giọt mồ hôi, hay hành động tưởng như anh hùng nhưng thực ra là bị ép phải làm. Sự thật phũ phàng là lòng tự trọng chẳng dính dáng gì tới sự tán thưởng của người đời - những kẻ, suy cho cùng, rất dễ bị xỏ mũi; nó cũng chẳng dính dáng gì tới danh tiếng, thứ mà, như Rhett Butler từng nói thẳng với Scarlett O’Hara, là thứ người có dũng khí hoàn toàn có thể vứt bỏ.

Mặt khác, sống thiếu đi lòng tự trọng là phải làm khán giả bất đắc dĩ trong rạp chiếu chỉ có duy nhất một người, phải xem bộ phim tài liệu dài lê thê về những thất bại của chính mình, cả có thật lẫn do huyễn hoặc mà ra, với những thước phim mới tinh được chắp nối vào ở mỗi lần chiếu. Kia là cái ly mi đập vỡ trong cơn thịnh nộ, kìa là sự tổn thương hằn trên khuôn mặt X; xem nào, tới cảnh tiếp theo rồi, cái đêm Y quay về từ Houston, coi mi đã làm hỏng bét chuyện đó ra sao kìa. Sống thiếu đi lòng tự trọng là cứ phải nằm chong mắt thao thức một đêm nào đó, mặc cho đã viện đến cả sữa ấm, thuốc an thần Phenobarbital và cả một bàn tay đang say ngủ trên tấm ga trải giường, cứ thế nhẩm đếm mớ tội lỗi tự mình gây ra và cả những thứ mình bỏ mặc không làm, những niềm tin bị phản bội, những lời hứa âm thầm bị bẻ gãy, những thiên phú bị hoài phí chỉ vì thói lười biếng, sự hèn nhát hay vô tâm. Dẫu ta có trì hoãn lâu đến đâu đi chăng nữa, rốt cuộc ta cũng phải ngả lưng đơn độc trên cái chiếc giường khó chịu ấy - chiếc giường do chính tay ta dọn ra. Việc ta có yên giấc nổi trên đó hay không, dĩ nhiên, phụ thuộc vào việc ta có tự trọng hay không.

Việc vin vào cớ rằng có một số kẻ thật khó tin nổi, những kẻ tuyệt nhiên chẳng thể nào tự trọng nổi, xem chừng vẫn kê cao gối ngủ ngon ơ, là đã lệch hoàn toàn trọng tâm, sai lệch y hệt như những kẻ nghĩ rằng lòng tự trọng nhất thiết phải liên quan đến chuyện không gài kim băng trong đồ lót vậy. Người ta có một niềm tin mù quáng phổ biến rằng “lòng tự trọng” là một thứ bùa đuổi rắn, thứ giữ cho những người sở hữu nó được chốt khóa an toàn trong một chốn Địa Đàng chưa vấy bẩn, tránh xa khỏi những chiếc giường lạ lẫm, những cuộc trò chuyện mập mờ, và những rắc rối nói chung. Chẳng phải vậy đâu. Nó hoàn toàn không dính dáng gì tới cái bề mặt của mọi chuyện, mà thay vào đó, nó là một sự bình an độc lập, một cuộc dàn xếp kín đáo với chính mình. Dẫu cho gã Julian English bất cần và chán đời trong tiểu thuyết Cuộc hẹn ở Samara hay cô nàng Jordan Baker vô tâm và dối trá hết thuốc chữa trong Đại gia Gatsby đều có vẻ là những ứng cử viên khó có cửa sở hữu lòng tự trọng ngang nhau, nhưng Jordan Baker có lòng tự trọng đấy, Julian English thì không. Với cái khiếu khôn khéo thu xếp vốn thường thấy ở phụ nữ hơn đàn ông, Jordan tự đong đếm được giới hạn của mình, tự dàn xếp sự bình an cho chính mình, và né tránh mọi mối đe dọa tới sự bình an ấy: “Tôi ghét những kẻ vô tâm”, cô nói với Nick Carraway. “Phải có hai người thì mới gây ra được tai nạn chứ”.

Giống như Jordan Baker, những người có lòng tự trọng có đủ dũng khí để đối diện với sai lầm của chính mình. Họ biết cái giá của mọi thứ. Nếu đã chọn chuyện ngoại tình, họ sẽ không chạy cuống lên trong một cơn cắn rứt lương tâm thừa thãi để cầu xin sự tha thứ từ bên bị hại; họ cũng chẳng than vãn về sự bất công hay nỗi nhục nhã oan uổng khi bị bêu tên làm kẻ thứ ba. Nói ngắn gọn, những người có lòng tự trọng có một sự cứng cỏi nhất định, một dạng bản lĩnh đạo đức; họ thể hiện thứ từng được gọi là cốt cách - một phẩm chất mà, dẫu vẫn được tán dương về mặt lý thuyết, đôi khi lại lép vế trước những đức tính khác dễ bề đem ra mặc cả đổi chác ngay tắp lự hơn. Thước đo cho sự tuột dốc của thứ phẩm chất này là việc người ta giờ đây có xu hướng chỉ nghĩ đến nó khi gắn với những đứa trẻ có ngoại hình lép vế, hay những ông thượng nghị sĩ Hoa Kỳ bại trận khi tái tranh cử, tốt nhất là thua ngay từ vòng sơ bộ. Dẫu vậy, cốt cách - sự sẵn lòng gánh vác trách nhiệm cho cuộc đời của chính mình - lại chính là cội nguồn nuôi dưỡng lòng tự trọng.

Lòng tự trọng là thứ mà thế hệ ông bà chúng ta, dù có sở hữu nó hay không, đều hiểu rất rõ. Từ thuở nhỏ, họ đã được rèn giũa một thứ kỷ luật nhất định, rằng người ta sống là phải làm những việc mà mình không thực sự muốn làm, là gạt bỏ những nỗi sợ hãi và hoài nghi sang một bên, là đem sự thoải mái trước mắt lên bàn cân với khả năng có được những sự thoải mái lớn lao hơn, dẫu là vô hình. Với thế kỷ mười chín, việc ngài Chinese Gordon mặc một bộ âu phục trắng sạch sẽ và trấn thủ Khartoum trước quân Mahdi là đáng ngưỡng mộ, nhưng không có gì phi thường; người ta cũng không thấy bất công khi con đường tiến tới những vùng đất tự do ở California lại gắn liền với cái chết, với gian truân và bụi đất. Trong một cuốn nhật ký viết vào mùa đông năm 1846, một cô bé mười hai tuổi đang trên đường di cư tên là Narcissa Cornwall đã điềm nhiên ghi lại: “Cha mải đọc sách và không để ý rằng căn nhà đang đầy những người da đỏ lạ mặt cho tới khi mẹ lên tiếng”. Dẫu chẳng có biết người mẹ nói gì, ta khó lòng mà không ấn tượng trước toàn bộ sự kiện: người cha mải đọc sách, những người da đỏ lần lượt bước vào, người mẹ cẩn trọng lựa lời để không gây hoảng loạn, và đứa trẻ thì chuẩn mực ghi chép lại sự việc, đồng thời chú thích thêm rằng những người da đỏ ấy, “thật may cho chúng ta,” không hề có ý thù địch. Người da đỏ đơn giản chỉ là một phần của hoàn cảnh hiển nhiên.

Dưới vỏ bọc này hay vỏ bọc khác, những “người da đỏ” luôn luôn hiện hữu. Lại một lần nữa, vấn đề cốt lõi là phải nhận ra rằng bất cứ thứ gì đáng sở hữu đều có cái giá của nó. Những người có lòng tự trọng sẵn sàng chấp nhận rủi ro rằng người da đỏ sẽ mang ý thù địch, rằng vụ làm ăn sẽ đổ vỡ, rằng mối quan hệ nọ có thể không diễn ra theo kiểu ngày nào cũng là ngày hội vì hai ta đã lấy nhau. Họ sẵn lòng đánh cược một phần bản thân mình; họ có thể không tham gia cuộc chơi, nhưng một khi đã bước vào, họ nắm rõ tỷ lệ được mất.

Thứ lòng tự trọng ấy là một dạng kỷ luật, một thói quen của tâm trí mà người ta không bao giờ có thể làm giả, nhưng có thể bồi đắp, rèn giũa, và khơi gợi lên được. Có người từng khuyên tôi cách để ngừng khóc là chui đầu vào một chiếc túi giấy. Thực tình thì nói vậy là có một cơ sở sinh lý học đàng hoàng, liên quan tới oxy, thế nhưng chỉ riêng tác động về mặt tâm lý thôi đã là không thể đo đếm được: người ta cực kỳ khó tưởng tượng bản thân mình là nàng Cathy trong Đồi gió hú khi đang ụp cái túi giấy của Food Fair lên đầu. Điều tương tự cũng đúng với tất thảy những kỷ luật nho nhỏ khác, vốn dĩ tự thân chúng chẳng mấy quan trọng; bạn cứ thử mường tượng việc cố duy trì bất kỳ cơn ủy mị nào, dù là xót thương bi lụy hay khao khát thể xác, dưới một vòi sen nước lạnh mà xem.

Nhưng những thứ kỷ luật nhỏ nhặt ấy chỉ thực sự có giá trị khi chúng là hiện thân cho những điều lớn lao hơn. Bảo rằng trận Waterloo được định đoạt trên sân cỏ trường Eton đâu có nghĩa là Napoleon nhẽ ra đã lật ngược được thế cờ nhờ một khóa học cricket cấp tốc1, hay việc bày vẽ tiệc tối kiểu cách giữa rừng mưa nhiệt đới sẽ hoàn toàn là một trò vô nghĩa, nếu như ánh nến bập bùng trên đám dây leo không thể đánh thức những kỷ luật sâu sắc hơn, mạnh mẽ hơn - những giá trị vốn dĩ đã được in sâu từ rất lâu trước đó. Đó là một dạng nghi thức giúp ta nhớ lại mình là ai và cốt cách của mình là gì. Mà muốn nhớ lại được thì ngay từ đầu người ta phải biết đến nó đã.

Có được ý thức về giá trị nội tại của bản thân - thứ làm nên lòng tự trọng - cũng gần như là có tất cả: khả năng phân định, khả năng yêu thương và cả khả năng dửng dưng. Thiếu đi nó là tự giam hãm trong chính mình, và trớ trêu thay, lại trở nên bất lực trong cả việc yêu thương lẫn dửng dưng. Nếu không biết tự trọng, một mặt, ta buộc phải khinh rẻ những kẻ quá đỗi nghèo nàn tới mức phải giao du với ta, quá đỗi mù mờ tới mức không nhìn ra những nhược điểm chí mạng của ta. Mặt khác, ta lại đâm ra quỵ lụy một cách kỳ quặc trước bất cứ ai ta gặp, khăng khăng lạ lùng rằng mình phải sống sao cho vừa vặn với cái ý niệm sai lệch của họ về ta - bởi lẽ cái hình dung của chính ta về bản thân vốn dĩ đã chẳng thể nào tự biện hộ. Ta tự vuốt ve mình bằng ý nghĩ rằng nỗi thôi thúc phải làm hài lòng người khác này là một nét hấp dẫn: một khả năng thấu cảm thiên phú, một minh chứng cho sự sẵn lòng cho đi. Dĩ nhiên rồi, tôi sẽ sắm vai nàng Francesca cho chàng Paolo của bạn2, làm Helen Keller cho bất cứ cô Annie Sullivan nào3; chẳng có kỳ vọng nào là quá sai nơi, chẳng có vai diễn nào là quá lố bịch. Giao phó đời mình cho những kẻ mà thâm tâm ta khinh rẻ, ta dấn thân vào những vai diễn đã cầm chắc thất bại từ trước khi mở màn, để rồi mỗi bận gục ngã lại đẻ ra một nỗi tuyệt vọng mới mẻ trước nhu cầu bức thiết phải dò đoán và chiều chuộng cho bằng được đòi hỏi tiếp theo vừa giáng xuống đầu mình.

Đó là hiện tượng đôi khi vẫn được người ta gọi là “sự tha hóa khỏi bản ngã”. Ở những giai đoạn tồi tệ hơn, ta thậm chí chẳng buồn nghe điện thoại bởi nhỡ đâu ai đó lại muốn nhờ vả chuyện gì. Ý nghĩ rằng ta hoàn toàn có thể nói “không” mà chẳng hề bị cảm giác áy náy nhấn chìm là một thứ xa lạ vô cùng. Mỗi một cuộc đụng độ lại đòi hỏi quá nhiều, giằng xé dây thần kinh, vắt kiệt ý chí, và cái bóng ma ám ảnh của một thứ cỏn con như một lá thư chưa hồi âm cũng đủ khơi dậy một nỗi mặc cảm tội lỗi phi lý đến mức việc cất bút trả lời đâm ra lại là chuyện không tưởng. Trả những lá thư chưa hồi âm về đúng với sức nặng thực chất của chúng, giải thoát ta khỏi ách kỳ vọng của kẻ khác, trao trả ta về lại với chính mình - những thứ ấy ẩn chứa sức mạnh vĩ đại và độc nhất của lòng tự trọng. Thiếu đi nó, rốt cuộc ta phải nếm trải nỗi cay đắng cuối cùng: ta cắm cổ chạy đi tìm kiếm chính mình, để rồi bàng hoàng phát hiện ra rằng ở nhà vốn dĩ chẳng có ai.

Bạn muốn tự mình đọc được bài luận gốc bằng tiếng Anh? Mời bạn tham gia lớp hướng dẫn đọc của Quýt nhé!

Tại lớp, bạn sẽ được hướng dẫn đọc những cuốn sách/ bài luận với chất lượng nội dung và văn phong tốt như bài bạn chuẩn bị đọc dưới đây.

Thông tin lớp xem tại ĐÂY. Quýt xin cảm ơn. Giờ thì vào bài thôi.

Trong một căn phòng lạnh lẽo nhưng ngột ngạt, vương vãi cơ man nào là đầu mẩu thuốc lá và những tách trà uống dở, một gã đàn ông khoác chiếc áo choàng ngủ bị mọt cắn nham nhở đang ngồi trước một cái bàn ọp ẹp, cố tìm một chỗ trống cho cái máy đánh chữ giữa những đống giấy tờ bụi bặm vây quanh. Gã chẳng thể vứt bớt đống giấy ấy đi vì sọt rác đã đầy ứ, và ngoài ra, đâu đó giữa mớ thư chưa hồi âm và hóa đơn chưa thanh toán kia, rất có thể còn lẫn một tấm séc trị giá hai đồng ghi-nê mà gã dám chắc mình đã quên đem ra ngân hàng. Lại còn mấy lá thư ghi địa chỉ mà lẽ ra gã phải chép lại vào cuốn sổ địa chỉ của mình. Gã đã làm mất cuốn sổ ấy, và chỉ riêng cái ý nghĩ phải đi lùng sục nó, hay phải lùng sục bất cứ thứ gì trên đời, cũng đủ khiến gã muốn chết quách đi cho rồi.

Gã là một gã đàn ông ba lăm tuổi nhưng trông như thể đã ngũ tuần. Gã hói đầu, bị giãn tĩnh mạch và đeo kính, hoặc gã sẽ đeo nếu như cái kính độc nhất của gã không thất lạc triền miên. Nếu mọi sự diễn ra theo lẽ thường, gã hẳn đang oặt ẹo vì suy dinh dưỡng, còn nếu dạo gần đây gã vớ bở thì hẳn gã sẽ dặt dẹo từ những cơn say. Giờ đang là mười một rưỡi sáng, và theo đúng lịch trình thì lẽ ra gã đã phải bắt tay vào việc từ tận hai tiếng trước, nhưng khốn thay, dẫu gã có nghiêm túc nỗ lực đến mấy để bắt đầu đi chăng nữa thì gã cũng sẽ bị làm cho phát điên bởi tiếng chuông điện thoại réo gần như không ngớt, tiếng ré của đứa trẻ con, tiếng khoan điện ngoài phố kêu lạch cạch và tiếng giày bốt nện thình thịch lên xuống cầu thang của đám chủ nợ. Sự phá bĩnh mới đây nhất là đợt giao thư thứ hai, gã được quăng cho hai tờ rơi quảng cáo và một giấy đòi thuế thu nhập in mực đỏ.

Khỏi cần nói cũng biết gã là người viết. Gã có thể là nhà thơ, tiểu thuyết gia, hay một tay viết kịch bản phim hoặc chương trình phát thanh, bởi cái giới văn chương thì ai cũng giống nhau cả thôi, nhưng cứ cho gã là một tay điểm sách đi. Lấp ló giữa đống giấy tờ là một bưu kiện cồng kềnh chứa năm cuốn sách mà biên tập viên gửi tới kèm một mảnh giấy nhắn nhủ rằng chúng “hẳn là đi cùng nhau thì hợp lẽ lắm”. Lũ sách tới đây từ bốn ngày trước, nhưng suốt 48 tiếng đồng hồ, một chứng tê liệt tinh thần đã ngăn cản gã điểm sách khui cái bưu kiện ấy ra. Hôm qua, trong một phút giây quả quyết, gã giật tung sợi dây buộc và phát hiện ra năm cuốn sách đó là Palestine Nơi Ngã Tư Đường, Chăn Nuôi Bò Sữa Khoa Học, Lược Sử Dân Chủ Châu Âu (cuốn này ngót nghét 680 trang và nặng gần 2 ký1), Phong Tục Bộ Lạc Ở Đông Phi Thuộc Bồ Đào Nha, và một cuốn tiểu thuyết có tên Nằm Xuống Thì Sướng Hơn, chắc hẳn là bị nhét nhầm vào. Bài điểm sách của gã, dài độ 800 chữ gì đó, bắt buộc phải được nộp trễ nhất là vào giữa trưa mai.

Ba trong số mấy cuốn này bàn về những chủ đề mà gã mù tịt. Gã sẽ phải ngốn chí ít là năm chục trang nếu không muốn hớ hênh mắc dăm ba lỗi ngớ ngẩn làm lộ tẩy bản thân - không chỉ với tác giả (người đương nhiên biết tỏng thói quen của đám điểm sách), mà cả với những độc giả phổ thông. Tầm bốn giờ chiều, gã sẽ lôi lũ sách ra khỏi lớp giấy bọc nhưng vẫn chịu đựng cái sự bất lực của dây thần kinh không cho phép gã mở chúng ra. Cái viễn cảnh phải đọc chúng, thậm chí cả cái mùi giấy cũng hành hạ gã y hệt như cái viễn cảnh phải xơi món bánh pudding gạo nguội ngắt ngập mùi dầu. Ấy thế nhưng, kỳ lạ thay, bản thảo của gã rồi cũng sẽ tới tòa soạn đúng hạn. Chẳng hiểu sao lần nào nó cũng tới đúng hạn. Khoảng chín giờ tối, đầu óc gã sẽ dần trở nên sáng sủa, và cứ thế tới sáng gã sẽ ngồi lì trong căn phòng mỗi lúc một lạnh thấu xương, giữa làn khói thuốc lá mỗi lúc một dày đặc, điêu luyện lướt qua hết cuốn này đến cuốn khác rồi ném từng cuốn xuống kèm theo lời phán xét sau cùng: “Lạy Chúa, thứ rác rưởi gì thế này!” Buổi sáng, với đôi mắt lờ đờ, bộ mặt cáu kỉnh lởm chởm râu, gã sẽ ngó chằm chằm vào tờ giấy trắng tinh suốt một hai tiếng đồng hồ, cho đến khi cái kim đồng hồ ác ôn dọa cho gã sợ chết khiếp mà lao vào hành động. Rồi thình lình gã sẽ vào guồng. Tất thảy những sáo ngữ cũ rích - “một cuốn sách không ai nên bỏ lỡ”, “mỗi trang sách là một điều đáng nhớ”, “đặc biệt giá trị là những chương bàn về, vân vân mây mây” - sẽ ngoan ngoãn nhảy vào đúng vị trí hệt như mạt sắt tuân lệnh nam châm, và bài điểm sách sẽ kết thúc với độ dài chuẩn xác đến từng chữ, với thời gian chỉ còn dư ra đúng ba phút. Đúng lúc đó, một cọc sách lôm côm, nhạt thếch khác lại vừa được bưu điện đưa tới. Mọi thứ lại lặp lại từ đầu. Ấy thế mà, chỉ vài năm trước đây thôi, cái sinh vật khốn khổ, thần kinh rệu rã này đã khởi đầu sự nghiệp của mình với biết bao hoài bão lớn lao.

Liệu tôi có đang làm quá lên không? Tôi xin thách bất kỳ tay điểm sách thường xuyên nào - tức là những người đánh giá tối thiểu một trăm cuốn sách mỗi năm - dám thành thực chối bỏ rằng thói quen và nhân cách của gã chẳng hề giống những gì tôi vừa phác họa. Thật ra thì người nào làm nghề viết cũng như thế cả, nhưng cái việc điểm sách bừa phứa và dai dẳng đúng là một cái nghề bạc bẽo, gây cáu tiết và vắt kiệt sức lực đến lạ. Nó không chỉ bao gồm việc tâng bốc những thứ rác rưởi - mặc dù rõ ràng là có, như tôi sẽ làm rõ ngay sau đây - mà còn là việc không ngừng nặn ra những phản ứng giả tạo dành cho những cuốn sách mà bản thân gã chẳng mảy may có chút cảm xúc nào. Một gã điểm sách, dẫu có tã đến đâu, thì về mặt nghề nghiệp vẫn mang trong mình sự hứng thú với sách vở, và trong số hàng ngàn cuốn được đẻ ra mỗi năm, hẳn phải có độ năm chục hay một trăm cuốn khiến gã thực sự muốn chắp bút viết. Nếu thuộc hàng chiếu trên trong nghề, gã có thể tóm được mười hay hai mươi cuốn trong số đó: còn thực tế hơn thì chắc gã vớ được hai hoặc ba cuốn là cùng. Phần việc còn lại của gã, dẫu cho gã có tận tâm trong việc tâng bốc hay rủa xả đến đâu, thì về bản chất cũng là một trò bịp bợm. Gã đang đổ linh hồn mình xuống cống, mỗi lần nửa lít2.

Đại đa số các bài điểm sách đều mang đến một cái nhìn hời hợt hoặc sai lệch về cuốn sách nó nhắc tới. Kể từ sau chiến tranh, các nhà xuất bản đã không còn dễ dàng giật dây đám biên tập viên và nặn ra những bài ca tụng bốc giời cho mọi cuốn sách mà họ tung ra như trước nữa, nhưng mặt khác, chất lượng điểm sách lại đang tụt dốc thảm hại vì thiếu đất diễn trên mặt báo cùng những nỗi bất tiện khác. Thấy kết quả ấy, người ta đề xuất rằng giải pháp chính là tước việc điểm sách ra khỏi tay những người thợ viết. Sách về chủ đề chuyên sâu nên được giao cho các chuyên gia, và mặt khác, một khối lượng lớn công việc điểm sách, đặc biệt là tiểu thuyết thì cứ để cho bọn tay mơ làm. Gần như cuốn sách nào cũng có thể khơi dậy những cảm xúc mãnh liệt ở một độc giả nào đó - dẫu có là cảm xúc ghét cay ghét đắng đi chăng nữa, và ý kiến của độc giả ấy về cuốn sách hẳn nhiên sẽ đáng giá hơn nhiều so với quan điểm của một gã chuyên nghiệp đang chán ngán. Nhưng khốn thay, như mọi biên tập viên đều biết, làm như vậy là rất khó. Trong thực tế, biên tập viên lúc nào cũng phải quay về nương tựa vào đội ngũ thợ viết của mình - lũ “mối ruột”, như cách ông ta vẫn thường gọi.

Sẽ chẳng có phương thuốc nào cứu nổi tình trạng này chừng nào người ta vẫn mặc định rằng cuốn sách nào cũng đáng được đem ra bình. Nhắc tới cả một mớ sách cùng lúc mà không ngợi ca đại đa số bọn chúng lên tận mây xanh quả là chuyện gần như bất khả thi. Phải tới khi tiếp xúc với sách như một người có chuyên môn thì ta mới nhận ra phần lớn sách vở dở nhường nào. Mười vụ thì phải đến chín vụ rưỡi, lời phê bình khách quan và thành thực độc nhất chỉ có thể là “Cuốn này hoàn toàn vô giá trị”, và phản ứng chân thực của chính tay điểm sách có lẽ sẽ là “Cuốn này chẳng làm tôi hứng thú xíu nào, và tôi chả thèm nặn ra nửa chữ về nó nếu như tôi không được trả tiền”. Nhưng thiên hạ sẽ không bỏ tiền ra để đọc những lời ấy. Cớ gì họ phải làm thế cơ chứ? Họ chuộng những hướng dẫn về những cuốn sách mà họ được khuyên đọc, và họ cần dăm ba lời đánh giá. Thế nhưng hễ cứ đụng tới cái gọi là giá trị thì mọi chuẩn mực đều sụp đổ. Bởi lẽ nếu có kẻ phán - và gần như gã điểm sách nào cũng bốc phét kiểu này ít nhất mỗi tuần một bận - rằng King Lear là một vở kịch hay và The Four Just Men là một cuốn trinh thám hay, thì cái chữ “hay” ấy rốt cuộc còn có ý nghĩa gì nữa?

Cách tốt nhất mà tôi luôn nghĩ, đơn giản là cứ bơ đi đại đa số sách và viết những bài điểm sách dài - cỡ một ngàn chữ là tối thiểu - dành cho một số ít những cuốn đáng nói. Vài dòng thảo nhanh cỡ một hai câu về những cuốn sách sắp ra mắt có khi lại hữu ích, còn kiểu bài điểm sách sáu trăm chữ như thường lệ thì khá chắc là vô giá trị kể cả khi tay điểm sách thực tâm muốn viết. Còn thường thì gã chẳng màng viết lách gì đâu, và việc đẻ sòn sòn những bài viết ngăn ngắn hết tuần này sang tuần khác sớm muộn cũng sẽ vắt kiệt gã thành cái hình hài rệu rã khoác áo choàng ngủ mà tôi đã tả ở đầu bài. Tuy nhiên, sống trên đời ai mà chẳng có kẻ ở dưới tầm để mình nhìn xuống, và tôi phải nói thật, từ chính kinh nghiệm ở cả hai nghề, rằng gã điểm sách tính ra vẫn còn sướng chán so với một tay phê bình phim - kẻ thậm chí chẳng được làm việc ở nhà, mà cứ mười một giờ sáng là phải lết xác tới buổi chiếu, và - ngoại trừ một hay hai trường hợp ngoại lệ hiếm hoi - luôn được kỳ vọng là sẽ bán rẻ chút danh dự của mình đổi lấy một ly rượu sherry hạ phẩm.

Bạn muốn tự mình đọc được bài luận gốc bằng tiếng Anh? Mời bạn tham gia lớp hướng dẫn đọc của Quýt nhé!

Subscribe now

Tại lớp, bạn sẽ được hướng dẫn đọc những bài luận với chất lượng nội dung và văn phong tốt như bài bạn chuẩn bị đọc dưới đây.

Thông tin lớp xem tại ĐÂY. Quýt xin cảm ơn.

Ngày nay, đám đông cứ thế sống hết cuộc đời trong một thứ mê muội tẻ nhạt, không tình yêu. Những tâm hồn nhạy cảm thấy lối tồn tại thiếu thẩm mỹ ấy vừa ngột ngạt vừa đau đớn, và họ lặng lẽ rút lui khỏi tầm mắt của cuộc đời. Trong nghệ thuật và thi ca, sau thời kỳ hoàng kim ngắn ngủi của chủ nghĩa hiện thực, sự bất mãn nổi lên khắp nơi, biểu hiện rõ ràng nhất chính là nỗi hoài nhớ thời Phục Hưng và chủ nghĩa lãng mạn.

Giáo hội nói: “Điều anh thiếu là đức tin!” Còn Avenarius bảo: “Điều anh thiếu là nghệ thuật”. Có thể họ đều đúng. Còn phần tôi, tôi tin rằng chúng ta thiếu niềm vui. Sự nồng nhiệt mà một tâm hồn thăng hoa thổi vào cuộc sống, cái tư tưởng xem nhân sinh như một niềm hạnh phúc hay như một lễ hội - rốt cuộc chính là ánh hào quang từ thời Phục Hưng đã mê hoặc và quyến rũ chúng ta. Thế nhưng, thói định giá quá mức từng phút từng giây, nếp nghĩ coi sự hối hả tất bật là mục đích tối thượng của đời người rõ ràng chính là kẻ thù nguy hiểm nhất của niềm vui. Với nụ cười đầy nuối tiếc, ta lật giở những khúc thơ đồng quê, những chuyến viễn du dạt dào cảm xúc của các thời đại đã xa. Ngày xưa ông cha ta có thiếu thời gian tận hưởng đâu? Có lần, khi đọc khúc bi ca về sự nhàn rỗi của Friedrich Schlegel, tôi đã không khỏi bật lên suy nghĩ: Ông sẽ còn than vãn nhường nào nếu phải lao động cực nhọc như chúng tôi thời nay!

Sự hối hả đến mức hung hăng này đã ngấm ngầm làm hại chúng ta ngay từ những ngày đầu cắp sách đến trường - một sự thực đáng buồn nhưng không sao tránh khỏi. Hơn nữa, bất hạnh thay, nhịp độ ngày càng tăng của cuộc sống hiện đại từ lâu đã quét sạch đi cả chút thời gian rảnh rỗi ít ỏi mà ta từng có khi ấy. Những cách ta chọn để giải trí giờ đây cũng mang tính kích động và căng thẳng thần kinh chẳng kém gì áp lực công việc. “Càng nhiều càng tốt, càng nhanh càng tốt” đã trở thành phương châm sống. Cứ thế, trò tiêu khiển thì ngày càng nhiều nhưng niềm vui thì ngày càng ít. Bất cứ ai từng chứng kiến một lễ hội lớn ở một thị trấn hay thành phố, hay từng ghé qua những tụ điểm giải trí trong một đô thị hiện đại, hẳn sẽ còn lưu giữ trong ký ức một ấn tượng đầy đau đớn và khó chịu về những khuôn mặt kích động, méo mó với ánh mắt tham lam. Cuộc chạy đua bệnh hoạn đi tìm thú vui này - bị thúc đẩy bởi nỗi bất mãn triền miên dẫu quanh năm suốt tháng luôn được đút cho no nê - cũng có thể dễ dàng bắt gặp ở các nhà hát, các nhà hát opera, trong các phòng hòa nhạc hay các phòng trưng bày nghệ thuật. Việc đi thăm một triển lãm nghệ thuật hiện đại không còn là một niềm vui nữa.

Người giàu cũng chẳng thoát khỏi những điều này. Lẽ ra họ có thể thoát, nhưng rốt cuộc lại không thể. Người ta phải tuân theo lề thói, phải bắt kịp thời đại, phải luôn dẫn đầu. Cũng như bao người khác, tôi chẳng có phương thuốc nhiệm màu nào để chữa những căn bệnh ấy. Tôi chỉ đơn giản muốn gợi lại một phương cách cá nhân xưa cũ và, than ôi, nay đã khá lỗi thời: Hưởng thụ có chừng mực là nhân đôi niềm vui. Và: Đừng bỏ lỡ những niềm vui bé nhỏ!

Vậy đấy - sự chừng mực. Trong một số vòng tròn xã hội nhất định, phải can đảm lắm mới dám bỏ lỡ một buổi công diễn ra mắt. Ở những vòng tròn rộng hơn, phải can đảm lắm mới không đọc một cuốn sách mới vài tuần sau khi nó xuất bản. Còn ở tầng lớp đại chúng rộng rãi nhất, người ta sẽ trở thành trò cười nếu không đọc báo ra hằng ngày. Nhưng tôi biết có những người chẳng mảy may hối tiếc khi thực hành lòng can đảm ấy. Người đặt vé xem kịch hàng tuần chớ nên cảm thấy mình đang bỏ lỡ điều gì nếu chỉ đi xem tuần một lần. Tôi cam đoan: y là người hưởng lợi.

Bất cứ ai đã quen với việc xem thật nhiều tranh trong một buổi triển lãm, hãy thử một lần, nếu vẫn còn có thể, dành hẳn một giờ đồng hồ hay lâu hơn chỉ để đứng trước một kiệt tác duy nhất và cảm thấy mãn nguyện với điều đó cho cả ngày hôm ấy. Y sẽ nhận được nhiều điều. Những người có thói quen đọc ngấu nghiến mọi thể loại cũng hãy thử làm điều tương tự. Đôi khi y sẽ bực dọc vì không thể góp chuyện về một ấn phẩm mới nào đó, thỉnh thoảng y sẽ khiến người khác bật cười. Nhưng sớm thôi y sẽ vỡ lẽ ra và chính y mới là người cười người khác. Và với những ai không thể tự ép mình vào bất cứ giới hạn nào khác, hãy thử rèn thói quen đi ngủ lúc mười giờ tối ít nhất mỗi tuần một lần. Y sẽ phải kinh ngạc nhận ra sự hy sinh nho nhỏ về thời gian và thú vui ấy lại mang đến phần thưởng hậu hĩnh nhường nào. Khả năng trân quý những niềm vui bé nhỏ có mối liên hệ mật thiết với thói chừng mực.

Bởi lẽ khả năng này - vốn dĩ là bản năng tự nhiên của con người - lại đòi hỏi một vài điều mà trong đời sống hiện đại phần lớn đã bị che mờ hay mai một: cốt yếu nhất là một chút hân hoan, tình yêu và chất thơ. Những niềm vui bé nhỏ ấy, vốn được ban phát đặc biệt cho những người nghèo khó, lại quá đỗi dung dị và được rải rác một cách hào phóng khắp đời sống thường nhật, cho nên tâm trí đờ đẫn của vô số người lao động chẳng buồn để tâm tới. Chúng chẳng hề phô trương, chẳng được quảng cáo rùm beng, và chúng không tốn một đồng nào! (Lạ lùng thay, chính những người nghèo mới là những kẻ không hề hay biết rằng những niềm vui tuyệt mĩ nhất luôn là những thứ không tốn tiền mua.)

Trong số những niềm vui kể trên, có những điều được ban tặng thông qua tiếp xúc hằng ngày giữa chúng ta với thiên nhiên. Đôi mắt ta, nhất là những đôi mắt đang bị lạm dụng, bị vắt kiệt sức, có thể trở thành một suối nguồn vô tận của niềm vui, miễn là ta sẵn lòng. Sáng sáng đi bộ đến nơi làm việc, tôi thấy biết bao người lao động khác cũng vừa ngái ngủ bò ra khỏi giường, hối hả ngược xuôi, run rẩy rảo bước dọc các con phố. Phần đông họ bước thật nhanh và dán mắt xuống vỉa hè, hay cùng lắm là nhìn vào quần áo và mặt mũi của những kẻ qua đường. Ngẩng đầu lên đi, những người bạn thân mến! Hãy thử một lần xem sao - một cái cây, hay chí ít là một khoảng trời rộng mở, ở đâu mà chẳng thấy. Thậm chí trời chẳng cần phải xanh, bằng cách này hay cách khác, ánh sáng mặt trời lúc nào cũng hiện diện để ta cảm nhận. Hãy tạo cho mình thói quen mỗi sáng ngước nhìn bầu trời đôi chút, và rồi đột nhiên bạn sẽ nhận ra bầu không khí quanh mình, nhận ra hương vị trong lành của ban mai đang toả xuống bạn vào khoảnh khắc giữa giấc ngủ và một ngày lao động. Bạn sẽ nhận ra mỗi ngày đỉnh mái của từng ngôi nhà đều mang một dáng vẻ riêng, tắm trong một thứ ánh sáng đặc biệt riêng. Chỉ cần lưu tâm đôi chút, bạn sẽ mang theo suốt phần còn lại của ngày một chút dư vị mãn nguyện, một chút hơi hướm của cảm giác chung sống với thiên nhiên. Cứ thế dần dà không cần phải cố, đôi mắt sẽ tự rèn giũa để thu nhận biết bao niềm vui nho nhỏ, để chiêm ngưỡng thiên nhiên và phố xá, để thưởng thức cái thú vui vô tận của đời sống hằng ngày. Từ bước đó tiến tới một đôi mắt nghệ thuật thuần thục chỉ còn là nửa chặng đường, điều cốt lõi nhất chính là khởi đầu - là khoảnh khắc ta chịu mở mắt ra nhìn.

Một khoảng trời, một bờ rào vườn rủ bóng cây xanh, một chú ngựa khỏe khoắn, một con chó đẹp, một đám trẻ con, một gương mặt kiều diễm - cớ sao chúng ta lại cam tâm để mình bị tước đoạt khỏi tất thảy những điều này? Bất cứ ai nắm được bí quyết đều có thể nhìn ngắm được những điều quý giá chỉ trong khoảng cách của một dãy phố mà chẳng tốn chút thời gian nào. Hơn thế nữa, việc ngắm nhìn này chẳng hề làm ta mệt mỏi, trái lại, nó tiếp thêm sinh lực và mang đến sự tươi mới không chỉ cho riêng đôi mắt. Vạn vật đều mang trong mình những khía cạnh sống động, ngay cả những thứ tẻ nhạt hay xấu xí, miễn là ta muốn thấy. Đi cùng với việc ngắm nhìn ấy là niềm hân hoan, là tình yêu và chất thơ. Người ngắt một bông hoa bé nhỏ để đặt cạnh mình trong lúc làm việc đã tiến một bước về phía niềm vui sống.

Có một trường nữ sinh nằm ngay đối diện ngôi nhà nơi tôi làm việc suốt một thời gian dài. Sân chơi cho một lớp học của những đứa trẻ lên mười nằm ngay mé bên này tòa nhà của tôi. Những ngày ấy công việc của tôi ngập đầu ngập cổ và đôi khi tôi phải chịu đựng tiếng ồn ào của lũ trẻ đang nô đùa, thế nhưng một cái liếc mắt xuống sân chơi ấy lại mang lại cho tôi những niềm vui và lòng thiết tha với cõi đời lớn lao không lời nào tả xiết. Những bộ áo quần rực rỡ ấy, những ánh mắt sống động và vui tươi ấy, những cử động dẻo dai và căng tràn sinh lực ấy đã làm thăng hoa niềm vui sống của tôi. Một trường dạy cưỡi ngựa hay một sân thả gà có lẽ cũng mang lại tác dụng y như vậy. Bất kỳ ai từng một lần quan sát ánh sáng đùa giỡn trên một bề mặt đơn sắc, chẳng hạn như bức tường của một ngôi nhà, đều sẽ hiểu đôi mắt là một suối nguồn lạc thú và nó dễ mãn nguyện đến nhường nào. Vài ví dụ như thế hẳn là đã đủ. Độc giả chắc chắn cũng đã tự nghĩ ra cho mình vô số những niềm vui bé nhỏ khác, có lẽ là cái thú vui vô cùng khi hít hà hương thơm của một bông hoa hay một miếng hoa quả, khi lắng nghe giọng nói của chính mình hay của người khác, khi dỏng tai nghe tiếng bi bô của trẻ nhỏ. Và một điệu nhạc ngân nga hay tiếng huýt sáo ở đằng xa, cùng một ngàn những thứ nhỏ nhoi khác để từ đó người ta có thể kết thành một chuỗi vòng lấp lánh những niềm vui bé nhỏ cho cuộc đời mình.

Lời khuyên của tôi dành cho những ai đang khốn khổ vì thiếu thốn thời gian và vì sự đờ đẫn của tâm hồn là thế này: Mỗi ngày hãy kiếm tìm càng nhiều càng tốt những niềm vui bé nhỏ, và để dành những thú vui lớn lao hơn, nhiều đòi hỏi hơn cho những ngày lễ và những thời khắc thích hợp. Trước hết, chính những niềm vui bé nhỏ mới là thứ được ban tặng cho chúng ta để giải khuây, để xoa dịu và trút bỏ gánh nặng thường nhật, chứ không phải những điều to tát.

Subscribe now

Bạn muốn tự mình đọc được bài luận gốc bằng tiếng Anh? Mời bạn tham gia lớp hướng dẫn đọc của Quýt nhé!

Quýt có lớp hướng dẫn đọc NON-FICTION (sách, tiểu luận, báo chí) tiếng Anh, dành cho đối tượng người trưởng thành, có chút vốn liếng tiếng Anh, có thể sử dụng tiếng Anh trong đời sống thường nhật nhưng cầm sách lên đọc lại không hiểu gì.

Học liệu trong khoá sẽ là những bài luận với chất lượng nội dung và văn phong tốt như bài bạn chuẩn bị đọc dưới đây.

Thông tin lớp vui lòng xem tại ĐÂY. Quýt xin cảm ơn.

Lời người dịch: Mình rất thích những bài luận tưởng như không có gì cả nhưng lại hàm chứa rất nhiều điều như thế này. Nó nhắc ta nhớ những gì quan trọng chính ra vẫn tồn tại trong những thứ nhỏ bé ngày thường mà thôi, nếu như ta chịu quan sát và suy tư một chút.

Những con bướm đêm bay vào ban ngày đáng ra không được gọi là bướm đêm; chúng chẳng hề khơi gợi cái ý vị êm đềm của những đêm thu mờ tối cùng hoa thường xuân - những thứ này một con bướm đêm cánh vàng tầm thường nhất say ngủ trong bóng rèm cũng gợi lên trong tâm khảm ta. Chúng là những sinh vật lai tạp, chẳng có vẻ rực rỡ như loài bướm thường, mà cũng chẳng u trầm như chính đồng loại của mình. Dẫu vậy, sinh vật ta đang nói tới - với đôi cánh hẹp màu cỏ khô cùng lớp viền tua rua đồng sắc - dường như lại mãn nguyện với cuộc đời. Đó là một sớm mai êm ả hiền hòa giữa tháng Chín, song lại mang một hơi thở sắc lạnh hơn so với những tháng mùa hè. Chiếc cày đang cày xới cánh đồng đối diện cửa sổ, và nơi lưỡi cày vừa lướt qua, đất đai bị ép phẳng và lấp lánh hơi ẩm. Một sinh lực dạt dào ùa vào từ những cánh đồng và vùng đất phía xa, mãnh liệt tới độ người ta khó lòng giữ cho ánh mắt tập trung vào trang sách. Bầy quạ cũng đang tưng bừng trong một lễ hội thường niên của chúng, chúng chao liệng quanh những ngọn cây cho đến khi cảnh tượng trông tựa như một tấm lưới khổng lồ với hàng ngàn nút thắt đen kịt vừa được tung lên không trung; để rồi, sau vài khoảnh khắc, tấm lưới ấy chầm chậm phủ xuống những tán cây cho tới khi mỗi nhánh cây dường như đều mang một nút thắt nơi đầu ngọn. Rồi, bất thình lình, tấm lưới ấy lại được tung lên không trung, lần này với một vòng cung rộng lớn hơn, cùng với sự ồn ào huyên náo tột độ, cứ như thể cái việc văng lên không trung rồi chầm chậm hạ xuống những ngọn cây là một trải nghiệm kỳ thú tột bậc.

Chính nguồn sinh lực đã truyền cảm hứng cho bầy quạ, những người thợ cày, những con ngựa, và dường như cả những ngọn đồi cằn cỗi phơi lưng trần, cũng đã khiến cho con bướm đêm vỗ cánh chấp chới từ mép này sang mép kia trong ô cửa sổ. Ta chẳng thể kìm được mà dõi theo nó. Quả thực, ta dấy lên một niềm thương xót lạ lùng dành cho sinh linh ấy. Những khoái thú khả dĩ trong sớm mai ấy dường như quá đỗi bao la và muôn hình vạn trạng, đến mức việc chỉ mang cái phần số của loài bướm đêm trong đời, mà lại là một con bướm đêm ban ngày, quả là một định mệnh khắc nghiệt, và thực thảm thương làm sao cái sự hăng say của nó khi cố tận hưởng cho trọn vẹn những cơ hội cỏn con của mình. Nó bay mãnh liệt tới một góc trong ô cửa, và sau khi nán lại đó độ một giây, lại bay chéo sang góc kia. Nó còn có thể làm gì khác ngoài việc bay sang góc thứ ba rồi tới góc thứ tư? Đó là tất thảy những gì nó có thể làm, mặc cho tầm vóc rộng lớn của những ngọn đồi, sự bao la của bầu trời, làn khói bếp xa xa từ những ngôi nhà và thanh âm lãng mạn thi thoảng vọng lại của một chuyến tàu hơi nước ngoài khơi xa. Những gì có thể làm, nó đều đã làm. Dõi theo nó, ta ngỡ như một sợi tơ - mỏng manh vô ngần song vô cùng thuần khiết - của nguồn sinh lực khổng lồ từ thế gian đã được ghim vào cái thân thể bé nhỏ và mong manh ấy. Cứ mỗi bận nó lướt ngang qua ô kính, tôi lại mường tượng một sợi chỉ ánh sáng bỗng nhiên hiển hiện. Nó chẳng là gì cả, mà lại là chính sự sống.

Dẫu vậy, bởi nó quá đỗi bé nhỏ và là một hiện thân quá đỗi giản đơn của nguồn năng lượng đang cuộn trào qua ô cửa mở tung, đang len lỏi qua biết bao hành lang chật hẹp và rắc rối trong chính tâm trí tôi cũng như tâm trí của bao con người khác, nên ở nó toát lên một vẻ gì đó vừa kỳ diệu lại vừa thảm thương. Tựa hồ ai đó đã nhặt lấy một hạt sinh mệnh thuần khiết bé xíu, đính lên đó nhẹ nhàng hết mức có thể dăm sợi lông tơ cùng lông vũ, rồi để nó nhảy múa và chao liệng dích dắc nhằm phơi bày cho ta thấy bản chất thực sự của sự sống. Khi thấy cuộc sống bị phơi bày như thế, ta chẳng thể nào không cảm thấy lạ lẫm. Ta dễ quên mọi điều về sự sống khi khi chứng kiến sự sống oằn mình gù gập, đắp điếm phù hoa và trĩu nặng vướng víu, tới mức chỉ cử động thôi cũng phải dè dặt và giữ danh dự. Lại một lần nữa, ý nghĩ về những gì sinh mệnh này đáng lẽ đã có thể trở thành, giá như nó được sinh ra trong bất kỳ hình hài nào khác, lại khiến ta nhìn các hoạt động giản đơn của nó với một niềm xót xa.

Một lúc sau, có vẻ đã mệt nhoài vì nhảy múa, nó đậu xuống gờ cửa sổ ngập nắng, và khi cảnh tượng kỳ lạ kia đi đến hồi kết, tôi cũng quên bẵng nó. Rồi, lúc ngước lên, nó lại thu hút ánh mắt tôi. Nó đang cố tiếp tục nhảy múa, nhưng dường như quá đơ cứng hay quá vụng về đến mức chỉ có thể chới với vỗ cánh rớt xuống mép dưới của ô kính, nó cố gắng bay qua bên kia nhưng rồi thất bại. Đang mải bận tâm tới những chuyện khác, tôi cứ thế dõi theo ngần ấy nỗ lực hoài công một chốc mà chẳng buồn suy nghĩ gì, vô thức chờ đợi nó bay lên lại, như người ta chờ một cỗ máy vừa tạm ngưng khởi động lại trơn tru, chẳng màng xem xét nguyên do vì đâu nó trục trặc. Sau chừng bảy lần cố gắng, nó trượt khỏi gờ gỗ và rơi xuống, đôi cánh bấn loạn, rơi lật ngửa xuống bệ cửa sổ. Vẻ bất lực của nó trong hoàn cảnh ấy đánh thức tôi. Một tia nhận thức lóe lên trong tôi rằng nó đang lâm nguy, nó không thể tự gượng dậy được nữa, chân nó vẫy vùng trong vô vọng. Nhưng ngay khi tôi vươn tay lấy cây bút chì, định bụng sẽ giúp nó lật người lại, một ý nghĩ bỗng ập đến với tôi: rằng vẻ suy kiệt và vụng về kia chính là bước chân của tử thần đang tới gần. Tôi đặt cây bút chì xuống.

Đôi chân nó lại khua loạn thêm một bận. Tôi ngó quanh tựa hồ kiếm tìm kẻ thù mà nó đang chống chọi. Tôi nhìn ra ngoài trời. Chuyện gì đã xảy ra ngoài kia? Hẳn đã là giữa trưa, và công việc đồng áng đã ngưng rồi. Vẻ tĩnh lặng im lìm đã thế chỗ cho sự rộn ràng ban nãy. Lũ chim đã kéo nhau đi kiếm ăn bên bờ suối. Bầy ngựa đứng bất động. Thế nhưng nguồn sức mạnh ấy vẫn hiện diện y nguyên, tích tụ bên ngoài, hững hờ, vô diện, chẳng màng để tâm đến bất kỳ điều gì cụ thể. Chẳng hiểu sao, thứ sức mạnh ấy lại đang đối đầu với con bướm đêm nhỏ bé mang màu cỏ khô. Mọi nỗ lực can thiệp đều vô ích. Người ta chỉ có thể đứng nhìn nỗ lực phi thường từ những cái chân xíu xiu hòng chống lại một định mệnh đang chực chờ ập tới, một định mệnh mà, nếu muốn, có thể nhấn chìm trọn một thành phố, không chỉ thành phố, mà là vô vàn kiếp người; tôi biết rõ là chẳng gì cầm cự nổi trước tử thần. Dẫu vậy, sau một chốc ngưng nghỉ vì kiệt sức, những cái chân lại tiếp tục vùng vẫy. Khúc tráng ca phản kháng cuối cùng này tuyệt diệu thay, và cuồng nộ đến mức rốt cuộc nó cũng thành công tự lật mình lại. Lòng trắc ẩn của ta dĩ nhiên hoàn toàn nghiêng về phía cõi sống. Hơn nữa, khi chẳng có ai bận tâm hay hay biết, nỗ lực khổng lồ từ một con bướm đêm nhỏ bé tầm thường nhằm chống lại một thứ quyền năng vĩ đại nhường ấy, hòng níu giữ một thứ mà chẳng ai khác trân quý hay khao khát giữ lại, lại có sức lay động lạ lùng. Lần nữa, theo một cách nào đó, ta lại thấy sinh mệnh trong hình hài một hạt thuần khiết. Tôi nhấc cây bút chì lên dẫu biết rằng việc đó thật vô nghĩa. Ngay khoảnh khắc ấy, dấu vết không thể chối bỏ của tử thần đã xuất hiện. Cơ thể nó giãn ra, rồi ngay lập tức đơ cứng. Cuộc vật vã đã tàn. Sinh linh nhỏ bé tầm thường giờ đã biết thế nào là cái chết. Khi tôi nhìn vào xác con bướm, chiến thắng vặt vãnh ven đường này của một quyền năng quá đỗi vĩ đại trước một đối thủ quá đỗi nhỏ bé bỗng phủ lên tôi một niềm kinh ngạc. Nếu như ban nãy sự sống lạ kỳ thì bây giờ cái chết cũng kỳ lạ y như vậy. Con bướm, sau khi đã tự lật mình lại, giờ đây nằm nghiêm chỉnh và lặng yên không một lời oán thán. Dường như nó muốn nói: ôi phải rồi, tử thần mạnh hơn ta.

Bạn muốn tự mình đọc được bài luận gốc bằng tiếng Anh? Mời bạn tham gia lớp hướng dẫn đọc của Quýt nhé!

30s quảng cáo:

Quýt có lớp hướng dẫn đọc NON-FICTION (sách, tiểu luận, báo chí) tiếng Anh, dành cho đối tượng người trưởng thành, có chút vốn liếng tiếng Anh, có thể sử dụng tiếng Anh trong đời sống thường nhật nhưng cầm sách lên đọc lại không hiểu gì.

Học liệu trong khoá sẽ là những bài luận với chất lượng nội dung và văn phong cao như những bài bạn chuẩn bị đọc dưới đây.

Thông tin lớp vui lòng xem tại ĐÂY. Quýt xin cảm ơn.

Trong những thứ đang chờ các bạn phía trước, một phần rất đáng kể sẽ là nỗi buồn chán. Lý do tôi nói chuyện ấy với các bạn ngày hôm nay, nhân dịp trang trọng này, là bởi tôi tin rằng chẳng có môi trường học thuật khai phóng nào chuẩn bị cho các bạn để ứng phó với cái viễn cảnh ấy, Dartmouth cũng không phải ngoại lệ. Dù là khoa học tự nhiên hay khoa học nhân văn thì cũng không có bộ môn nào dạy về nỗi buồn chán. Cùng lắm thì, hoạ chăng chúng cho bạn nếm thử cảm giác ấy bằng cách bắt bạn thụ động chịu đựng. Nhưng dăm ba cái cọ xát thoảng qua ấy thì bõ bèn gì với một căn bệnh vô phương cứu chữa? Cái giọng đều đều cất lên từ phía bục giảng, hay cuốn giáo trình nhức mắt được viết bằng thứ tiếng Anh sáo rỗng rốt cuộc cũng không thấm vào đâu khi đem so với cái hoang mạc Sahara của tâm trí bạn - khởi nguồn từ phòng ngủ và vươn tít tắp tới tận chân trời.

Núp dưới đủ mọi vỏ bọc - thống khổ, ngao ngán, tẻ nhạt, u sầu, đều đều, chán đời, thờ ơ, bơ phờ, lầm lì, uể oải, mệt mỏi, chây lười, vân vân mây mây - buồn chán là một hiện tượng phức tạp và, tựu trung lại thì là kết quả của việc lặp đi lặp lại. Nghe qua thì có vẻ phương thuốc hữu hiệu nhất để trị dứt điểm là tính sáng tạo và tính độc bản. Đó hẳn là thứ mà các bạn - những kẻ trẻ trung và mê đắm sự mới mẻ - hằng mong mỏi. Nhưng than ôi, đời không cho các bạn cái lựa chọn ấy đâu, bởi lẽ chất liệu chủ đạo của đời người lại chính là sự lặp đi lặp lại.

Dĩ nhiên, hẳn sẽ có người lập luận rằng những nỗ lực liên tiếp nhằm vươn tới tính độc bản và sự sáng tạo chính là phương tiện thúc đẩy sự tiến bộ, và - nói chẳng ngoa - thúc đẩy cả nền văn minh. Tuy nhiên, dẫu việc ngoái nhìn quá khứ thường giúp ta thấu suốt, thì nhận định này lại chẳng mang mấy giá trị. Bởi lẽ, giả như ta thử chia lịch sử giống loài mình bằng những khám phá khoa học, chưa cần kể đến các tư tưởng đạo đức, thì kết quả cũng không đứng về phía ta đâu. Nói một cách chính xác, thứ ta nhận được sẽ là hàng thế kỷ của sự buồn chán. Chính cái khái niệm về sự độc đáo hay đổi mới ấy lại được bật ra từ sự đơn điệu của thực tại, của cuộc đời, nơi mà chất liệu chủ đạo - à không, ngôn ngữ đặc trưng - chính là sự tẻ nhạt.

Ở điểm này, cuộc đời khác hẳn nghệ thuật. Với nghệ thuật, kẻ thù không đội trời chung là sự sáo mòn. Thế nên cũng không có gì ngạc nhiên khi nghệ thuật cũng bất lực trong công cuộc dạy bạn xử lý nỗi buồn chán. Có rất ít tiểu thuyết viết về chủ đề này, hội họa thì lại càng hiếm hoi, còn âm nhạc thì phần lớn lại chẳng thể diễn đạt bằng ngôn từ. Nhìn chung, nghệ thuật đối đãi với nỗi buồn chán theo một cung cách phòng thủ và đầy trào phúng. Cách duy nhất để nghệ thuật có thể trở thành chốn nương tựa giúp bạn khuây khỏa khỏi nỗi buồn chán, khỏi cái phiên bản hiện sinh của sự sáo mòn, là khi bản thân các bạn trở thành nghệ sĩ. Nhưng cứ nhìn vào số lượng các bạn ở đây mà xem, cái viễn cảnh ấy nghe chừng vừa khó nuốt lại vừa viển vông.

Nhưng ngay cả khi tất thảy các bạn kéo nhau rời khỏi buổi lễ tốt nghiệp này để lao ngay tới những chiếc máy đánh chữ, giá vẽ hay cây đại dương cầm Steinway, thì các bạn cũng chẳng tài nào hoàn toàn che chắn bản thân khỏi cơn buồn chán. Nếu sự lặp đi lặp lại là mẹ đẻ của nỗi buồn chán, thì các bạn, những kẻ trẻ trung và chuộng sự mới mẻ, sẽ sớm bị bóp nghẹt bởi sự thờ ơ của người đời và đồng lương chết đói - cả hai thứ này đều là chuyện thường tình trong giới nghệ thuật. Xét trên những khía cạnh này thì việc viết lách, vẽ vời hay soạn nhạc rành là hẩm hiu hơn hẳn so với việc đầu quân cho văn phòng luật, ngân hàng hay thậm chí là phòng thí nghiệm.

Dĩ nhiên, ân sủng cứu rỗi của nghệ thuật chính là nằm ở điểm này. Vì nó không hấp dẫn mấy nên đám đông cũng không ồ ạt tiến vào nghệ thuật. Bởi lẽ, như ta đã nói, nếu sự lặp đi lặp lại là mẹ đẻ của nỗi buồn chán, thì đám đông dân số (thứ sẽ đóng một vai trò vĩ đại trong đời các bạn hơn bất cứ chuyên ngành nào các bạn từng cày cuốc ở chốn này) chính là cha đẻ của nó. Nghe qua thì có vẻ như tôi là một gã hận đời, nhưng tôi gấp đôi tuổi các bạn, và tôi đã sống đủ lâu để tận mắt chứng kiến dân số trên quả đất này tăng lên gấp bội. Tới khi các bạn trạc tuổi tôi, con số ấy sẽ gập bốn, và e là chẳng đi theo cái kịch bản mà các bạn kỳ vọng đâu. Chẳng hạn, đến năm 2000, sẽ có một cuộc đại xáo trộn về văn hóa và sắc tộc đến độ thách thức chính quan niệm của các bạn về nhân tính của mình.

Nhiêu đó thôi cũng đủ làm xẹp lép cái kỳ vọng coi tính độc bản và sự sáng tạo như liều thuốc giải cho nỗi buồn chán. Nhưng ngay ở trong một thế giới đơn điệu thì tính độc bản và sự sáng tạo lại có một rắc rối: chúng thực sự hái ra tiền. Chỉ cần các bạn có khả năng làm được một trong hai điều đó, các bạn sẽ phất lên khá nhanh. Đáng khao khát thật đấy, nhưng hầu hết các bạn ở đây đều đã tự mình tường tận một sự thật rằng chẳng có ai buồn chán bằng đám người giàu, bởi tiền thì mua được thời gian, mà thời gian thì cứ lặp đi lặp lại. Cứ cho là các bạn sẽ không lâm vào cảnh bần hàn đi - vì nếu không thì các bạn đã chẳng lết xác vào trường đại học làm gì - người ta đinh ninh rằng các bạn sẽ bị nỗi buồn chán quật ngã ngay tắp lự khi những công cụ thỏa mãn bản thân đầu tiên lọt vào tay các bạn.

Nhờ công nghệ hiện đại, những công cụ ấy nhiều nhan nhản, sánh ngang số lượng từ đồng nghĩa của nỗi buồn chán. Xét trên chức năng của chúng là làm cho bạn quên đi sự thừa thãi của thời gian, thì việc những công cụ này có nhiều như thế quả là đã phơi bày nhiều điều. Chúng đồng thời cũng phơi bày sức mua của các bạn, cái sức mua mà ngay khi bước ra khỏi sảnh tốt nghiệp này, các bạn sẽ hướng tới việc gia tăng nó, xuyên qua những tiếng tách tách và rì rầm của dăm ba cái thiết bị đang được phụ huynh và họ hàng các bạn lăm lăm trên tay. Quả là một khung cảnh sặc mùi tiên tri, thưa các quý cô quý cậu khóa 1989, bởi lẽ các bạn đang bước vào một thế giới nơi việc ghi hình lại một sự kiện còn lấn át cả bản thân sự kiện đó - một thế giới của video, dàn âm thanh nổi, điều khiển từ xa, quần áo chạy bộ và máy tập thể dục để giữ cho bạn đủ sức khỏe mà gặm nhấm lại quá khứ của chính mình hay của kẻ khác: thứ khoái cảm đóng hộp bòn rút những thớ thịt tươi sống.

Bất cứ thứ gì hằn lên một sự rập khuôn đều mang trong mình mầm mống của nỗi buồn chán. Điều đó ứng nghiệm với tiền bạc trên nhiều phương diện, từ bản thân những tờ tiền cho đến việc sở hữu chúng. Dĩ nhiên, nói vậy không phải là để rao giảng rằng bần hàn là một lối thoát cho sự buồn chán - dẫu cho Thánh Francis có vẻ như đã làm được chính xác cái điều ấy. Dẫu vậy, bất chấp mọi sự thiếu thốn bủa vây ta, cái ý tưởng về những giáo đoàn tu hành kiểu mới xem chừng chẳng mấy lọt tai trong cái kỷ nguyên “truyền thông Cơ đốc giáo” này. Hơn nữa, là những kẻ trẻ trung và chuộng sự mới lạ, các bạn hăng hái bay tít sang tận Nam Phi hay một xứ nào đó để hành thiện hơn là giúp đỡ nhà hàng xóm, các bạn thà cắn răng nhịn cái hiệu soda ruột của mình còn hơn là dám bén mảng tới mấy khu xóm liều bần cùng. Vậy nên chẳng ai khuyên các bạn phải sống nghèo sống khổ cả. Tất cả những gì người ta có thể nhắn nhủ là hãy cẩn thận với tiền bạc hơn chút, bởi con số không tròn trĩnh trong tài khoản của các bạn rất có thể sẽ đưa tâm trí của bạn trở về con số không.

Bàn về cái nghèo, sự buồn chán chính là nỗi khốn cùng kinh khủng nhất của nó, và những nỗ lực thoát khỏi sự buồn chán này mang những hình thái cực đoan hơn nhiều: nổi loạn bạo lực hoặc nghiện ngập. Hai hình thức này đều chỉ là tạm bợ, vì nỗi khốn cùng của cái nghèo là vô tận, và chính vì khốn cùng vô tận nên chúng ngốn tiền vô cùng. Nói chung, một gã chích heroin vào tĩnh mạch phần lớn cũng vì cùng một lý do với việc bạn mua một cuốn băng video: để né tránh cái thừa thãi của thời gian. Điểm khác biệt, dẫu vậy, nằm ở chỗ gã xài lạm vào những gì gã có, và phương tiện giải thoát của gã cũng trở nên nhàm chán y hệt cái thứ gã đang cố chạy trốn, có điều là nó trở nên nhàm chán ở tốc độ nhanh hơn trò tiêu khiển của bạn rất nhiều. Tựu trung lại, sự khác biệt về mặt xúc giác giữa mũi kim tiêm và nút bấm của dàn âm thanh nổi đại khái tương đương với sự khác biệt giữa tác động sắc lẹm và âm ỉ của thời gian lên những kẻ bần hàn và đám người rủng rỉnh. Tóm lại, dù giàu hay nghèo, sớm muộn gì các bạn cũng sẽ bị cái sự lặp đi lặp lại thừa thãi này của thời gian hành hạ. Hỡi những kẻ mà tương lai rồi đây sẽ rủng rỉnh, các bạn sẽ phát ngấy với công việc, bạn bè, bạn đời, người tình, khung cảnh ngoài cửa sổ, nội thất hay giấy dán tường trong phòng, những suy nghĩ của chính các bạn, và cả bản thân các bạn nữa. Kéo theo đó, các bạn sẽ vắt óc tìm cách đào tẩu. Ngoài mấy món đồ nghề giải trí đã nhắc đến ở trên, các bạn có thể đâm đầu vào nhảy việc, chuyển nhà, đổi bạn, đổi nước, đổi khí hậu; các bạn có thể lao vào thói lăng nhăng, rượu chè, du lịch, mấy lớp học nấu ăn, ma túy, hay phân tâm học.

Thực tình mà nói, các bạn có thể gom tất tần tật chúng lại với nhau, và trong một khoảng thời gian nhất định chiêu này có khi lại hiệu nghiệm. Dĩ nhiên, cho tới cái ngày mà các bạn thức giấc trong phòng ngủ giữa một gia đình mới toanh và một lớp giấy dán tường khác lạ, ở một bang khác và một kiểu khí hậu khác, kèm theo một đống hóa đơn từ đại lý du lịch và gã bác sĩ tâm lý, thế nhưng vẫn mang nguyên cái cảm giác ôi thiu cũ rích đối với tia nắng ban mai đang hắt qua cửa sổ. Các bạn sẽ xỏ chân vào đôi giày lười và phát hiện ra rằng chúng chẳng có quai để mà lôi bản thân bạn ra khỏi thứ bạn vừa nhận diện. Tùy thuộc vào khí chất hay độ tuổi của các bạn khi ấy, các bạn hoặc là sẽ hoảng loạn, hoặc là cam chịu thả trôi vào cái cảm giác thân thuộc ấy, nếu không thì các bạn lại chui đầu vào cái vòng luẩn quẩn của sự thay đổi thêm lần nữa.

Chứng loạn thần và trầm cảm sẽ chui vào vốn từ vựng của các bạn, thuốc men thì xuất hiện trong tủ y tế. Về cơ bản, chẳng có gì sai trái khi biến cuộc đời thành một cuộc săn lùng không ngơi nghỉ những phương án thay thế, thành trò nhảy cóc từ công việc này sang công việc khác, từ người bạn đời này sang người bạn đời khác, từ môi trường này sang môi trường khác, vân vân và mây mây, miễn là các bạn gánh nổi khoản tiền chu cấp ly hôn và mớ ký ức ngổn ngang lộn xộn. Cái tình cảnh trớ trêu này, rốt cuộc, cũng đã được tô hồng chán chê trên màn ảnh và trong thơ ca thời Lãng mạn rồi. Ngặt nỗi, chẳng bao lâu sau, cái công cuộc săn lùng này sẽ biến thành một nghề nghiệp toàn thời gian, và khao khát có được một phương án thay thế của các bạn sẽ trở nên mãnh liệt y hệt như cơn thèm thuốc hằng ngày của một con nghiện.

Tuy nhiên, vẫn còn một lối thoát khác. Dưới góc nhìn của các bạn, có lẽ đó chẳng phải là một lối thoát tốt đẹp hơn, và cũng chẳng lấy gì làm chắc chắn, nhưng nó trực diện và chẳng tốn một xu. Những ai trong số các bạn từng đọc bài thơ “Servant to Servants” của Robert Frost hẳn còn nhớ một câu thơ của ông: “Lối thoát tốt nhất luôn là đi xuyên qua nó”. Vậy nên, cái điều tôi sắp sửa gợi ý ra đây chính là một biến thể của chủ đề ấy.

Khi bị nỗi buồn chán quật ngã, hãy cứ đâm sầm vào nó. Hãy để bản thân bị nó nghiền nát, hãy chìm nghỉm, hãy chạm đáy. Nhìn chung, quy luật đối phó với những thứ khốn nạn ở đời là: bạn càng sớm chạm đáy, bạn càng nhanh trồi lên. Ý tôi muốn nói, mượn lời một nhà thơ vĩ đại khác của nước Anh, là phải “nhìn chằm chằm vào những thứ tồi tệ nhất”. Lý do khiến sự chán chường xứng đáng được săm soi kỹ lưỡng đến thế là bởi nó đại diện cho thứ thời gian nguyên chất, không pha tạp, phô bày trọn vẹn cái vẻ tráng lệ lặp đi lặp lại, thừa thãi và đơn điệu của chính nó.

Nói một cách hình tượng, buồn chán chính là ô cửa sổ để bạn nhìn ra thời gian, nhìn vào những thuộc tính của thời gian mà người ta vẫn thường làm ngơ để rồi tự chuốc lấy hiểm họa cho sự cân bằng tâm trí của chính mình. Tóm lại, nó là ô cửa sổ nhìn ra sự vô tận của thời gian, mà nói trắng ra là, nhìn vào sự bé mọn của chính các bạn trong cái vô tận ấy. Có lẽ điều đó lý giải cho cái nỗi khiếp sợ bủa vây người ta trong những tối cô quạnh và đờ đẫn, lý giải cho cái sự mê mẩn khi thỉnh thoảng ta dán mắt vào một hạt bụi xoay tròn trong vạt nắng, và ở đâu đó có tiếng đồng hồ kêu tích tắc, trời thì oi bức, còn ý chí của bạn thì rớt xuống mức số không.

Một khi ô cửa sổ này đã mở, đừng cố đóng nó lại. Trái lại, hãy mở toang nó ra. Bởi lẽ nỗi buồn chán lên tiếng bằng thứ ngôn ngữ của thời gian, và nó tồn tại để dạy cho các bạn bài học đắt giá nhất đời mình - bài học mà các bạn tuyệt nhiên chẳng hề được dạy ở đây, trên những thảm cỏ xanh mướt mát này - bài học về sự bé mọn tột cùng của chính các bạn. Nó có giá trị với các bạn, cũng như với những kẻ mà các bạn sẽ kề vai sát cánh. “Nhà ngươi có điểm dừng,” thời gian mượn cái giọng chán chường để thì thầm vào tai bạn, “và bất cứ thứ gì nhà ngươi làm, dưới góc nhìn của ta, đều là công cốc cả”. Dĩ nhiên, mấy lời này không hề êm tai, thế nhưng việc ý thức được rằng ngay cả những hành động xuất chúng nhất, cuồng nhiệt nhất của bạn cũng vô ích, cũng chẳng mấy ý nghĩa, xét cho cùng vẫn tốt chán so với việc ảo tưởng về thành tích bản thân cùng với thói tự huyễn bám riết theo sau.

Bởi lẽ buồn chán là thời gian đang xâm lăng vào hệ giá trị của các bạn. Nó khiến bạn soi lại sự tồn tại của mình qua góc nhìn khác, mà hệ quả rốt ráo thu được chính là sự chuẩn xác và lòng khiêm nhường. Cái trước, xin lưu ý cho, lại đẻ ra cái sau. Càng tường tận về kích cỡ thực sự của bản thân, các bạn lại càng trở nên nhún nhường và trắc ẩn hơn với đồng loại của mình, với cái hạt bụi đang xoay tròn trong vạt nắng kia hay đã nằm im lìm trên mặt bàn. Ôi chao, biết bao nhiêu là đời sống trong những hạt li ti ấy! Chẳng phải từ góc nhìn của các bạn đâu, mà là từ góc nhìn của chính chúng. Các bạn đối với chúng cũng y hệt như thời gian đối với các bạn vậy, đó là lý do tại sao bạn thấy chúng nhỏ bé như thế. Và các bạn có biết hạt bụi nói gì khi bị chùi khỏi mặt bàn không?

Chẳng có gì nằm xa tít tắp khỏi tâm trí của bất kỳ ai trong số các bạn, những kẻ trẻ trung và khoái sự mới mẻ, hơn là nỗi niềm được gửi gắm trong hai câu thơ này của nhà thơ người Đức Peter Huchel, người giờ đây đã ra người thiên cổ.

Tôi trích dẫn nó ra đây chẳng phải vì tôi muốn nhồi nhét vào đầu các bạn sự đồng cảm với những thứ nhỏ bé - hạt giống và cỏ cây, những hạt cát hay mấy con muỗi - nhỏ bé nhưng đông đảo. Tôi trích mấy câu thơ này đơn giản vì tôi khoái chúng, vì tôi nhận ra chính mình trong đó, và nói rộng ra là nhận ra bất kỳ sinh vật sống nào rồi cũng sẽ bị chùi sạch khỏi cái bề mặt hiện hữu này. “Hãy nhớ lấy ta,” hạt bụi thì thầm.” Và người ta nghe được trong câu thơ ấy một ý niệm rằng: nếu chúng ta học được về bản thân mình từ thời gian, thì có lẽ thời gian cũng có thể học được chút gì đó từ chúng ta. Đó là cái quái gì cơ chứ? Rằng dù có lép vế về tầm vóc, ta lại ăn đứt nó về độ mẫn cảm.

Vậy ra ý nghĩa cuộc đời là thế đấy - là sự tồn tại nhỏ bé. Nếu cần tới một nỗi buồn chán làm tê liệt cả ý chí mới có thể khiến bạn hiểu ra điều ấy, thì xin vinh danh nỗi buồn chán. Các bạn bé mọn là bởi các bạn là hữu hạn. Ấy thế nhưng một thứ càng hữu hạn bao nhiêu, nó lại càng được bơm đầy sinh khí, cảm xúc, niềm hân hoan, nỗi sợ hãi, và lòng trắc ẩn. Bởi lẽ sự vô tận thì chẳng lấy gì làm sống động, cũng chẳng dạt dào cảm xúc cho lắm. Nỗi buồn chán của các bạn ít nhất cũng vạch trần cho các bạn chừng ấy thứ. Bởi vì nỗi buồn chán của các bạn chính là nỗi buồn chán của sự vô tận.

Vậy thì, hãy tôn trọng nó vì cội nguồn của nó - nhiều như bạn tôn trọng chính cội nguồn của mình. Bởi lẽ chính cái sự dự cảm về chốn vô tận vô tri kia mới là thứ lý giải cho mức độ mãnh liệt của những xúc cảm nhân loại, thứ thường đơm hoa kết trái thành sự hoài thai của một mầm sống mới. Nói thế không có nghĩa là các bạn được hoài thai từ sự chán chường, hay cái hữu hạn đẻ ra cái hữu hạn (mặc dù cả hai nghe chừng đều trúng phóc). Trái lại, hàm ý ở đây là: đam mê chính là đặc quyền của những kẻ bé mọn.

Vậy nên, hãy cố mà giữ lấy ngọn lửa đam mê, nhường cái sự lạnh lùng tĩnh tại cho mấy chòm sao trên trời đi. Đam mê, trên hết, là một phương thuốc trị chứng chán chường. Dĩ nhiên, một phương thuốc khác là nỗi đau - đau đớn thể xác hơn là tâm lý, vốn là hậu quả thường thấy của đam mê, dẫu rằng tôi chẳng mong các bạn rước vào người cái nào trong hai thứ đó. Ấy thế nhưng, khi bạn đau, ít nhất bạn biết mình không bị lừa phỉnh (bởi cơ thể hay tâm lý của chính mình). Cùng một nhẽ ấy, cái hay ho của sự buồn chán, của nỗi thống khổ và cái ý thức về sự vô nghĩa của chính bạn, hay của vạn vật trên đời, nằm ở chỗ: nó tuyệt nhiên không phải là một cú lừa.

Các bạn cũng có thể thử tiểu thuyết trinh thám hay phim hành động - thứ gì đó ném bạn tới một chân trời mà bạn chưa từng đặt chân tới cả về mặt ngôn từ, thị giác lẫn tâm trí - một thứ gì đó có tính liên tục, dẫu chỉ trong đôi ba tiếng đồng hồ. Hãy né cái TV ra, đặc biệt là trò lướt kênh liên tục: đó chính là hiện thân rành rành của sự lặp đi lặp lại thừa thãi. Nhưng lỡ như mấy phương thuốc ấy vô dụng thì cứ buông xuôi đi, “hãy ném linh hồn mi vào vùng tăm tối”. Hãy thử ôm lấy, hoặc để bản thân bị bao trọn bởi cơn buồn chán và nỗi thống khổ, những thứ mà kiểu quái gì cũng to lớn hơn bạn. Hẳn là các bạn rồi sẽ thấy cái vòng tay ấy ngột ngạt đến ngộp thở, nhưng hãy cố mà chịu đựng nó chừng nào còn có thể, và nấn ná thêm chút nữa. Quan trọng hơn cả, đừng có nghĩ rằng mình đã lỡ bước hụt ở đâu đó trên đường đời, đừng có cố lần mò dò lại lối cũ để sửa sai. Không, như nhà thơ nọ đã nói: “Hãy tin vào nỗi đau của mi”. Cái ôm ghì đáng sợ này không phải là một sự nhầm lẫn. Chẳng có thứ gì quấy rầy bạn lại là một sự nhầm lẫn cả. Và hãy luôn nhớ rằng, trên thế gian này chẳng có cái vòng ôm nào mà rốt cuộc lại không buông lơi.

Nếu các bạn thấy những điều này thật u ám, thì bạn chưa biết u ám là gì đâu. Nếu các bạn thấy nó trớt quớt chẳng liên quan, tôi hy vọng thời gian sẽ chứng minh rằng các bạn đúng. Còn nếu các bạn thấy nó thật không phù hợp trong một dịp trang trọng như thế này, thì tôi xin phép không đồng ý.

Tôi hẳn sẽ đồng ý với các bạn nếu ngày hôm nay là để ăn mừng việc các bạn tới chốn này, đằng này nó lại đánh dấu sự rời đi của các bạn. Đến ngày mai là các bạn sẽ rời khỏi đây, bởi phụ huynh các bạn chỉ trả cho đúng bốn năm, chẳng dư ra lấy một ngày. Thế nên các bạn phải đi chỗ khác để gây dựng sự nghiệp, kiếm tiền, lập gia đình, để đối mặt với cái số phận độc nhất vô nhị của đời mình. Và nói tới cái “chỗ khác” ấy, thì dù là giữa muôn vàn tinh tú, ở miền nhiệt đới, hay bên kia biên giới bang Vermont, cũng chẳng ai đoái hoài gì tới buổi lễ trên bãi cỏ Dartmouth này đâu. Người ta thậm chí còn chẳng dám cá là tiếng kèn trống rùm beng của các bạn vọng được tới White River Junction nữa là.

Các bạn đang bước ra khỏi chốn này, hỡi những sinh viên của khóa 1989. Các bạn đang bước vào đời, một nơi đông đúc chật chội hơn cái xó xỉnh này nhiều, và là nơi các bạn sẽ bị ngó lơ nhiều hơn hẳn so với suốt bốn năm qua. Các bạn sẽ phải tự thân vận động trên một quy mô lớn đấy. Bàn về tầm vóc của các bạn, các bạn có thể cân đo nhanh gọn bằng cách đặt 1100 mống các bạn lên bàn cân với 4,9 tỷ người của thế giới. Thế nên, sự dè chừng trong cái dịp này cũng thích hợp y như mấy tiếng kèn đồng tưng bừng vậy.

Tôi chẳng cầu chúc cho các bạn điều gì ngoài hạnh phúc. Ấy thế nhưng, rồi sẽ có những thời khắc tăm tối và tệ hơn nữa là tẻ nhạt, giáng xuống bạn bởi thế giới ngoài kia cũng như bởi chính tâm trí các bạn. Các bạn đáng lý phải được trang bị áo giáp để chống lại những thứ đó bằng cách này hay cách khác, và đó là những gì tôi đang cố làm ở đây theo cung cách nhỏ nhặt của mình, dẫu cho rành rành là bấy nhiêu vẫn chưa thấm vào đâu.

Bởi lẽ thứ đang chực chờ phía trước là một hành trình phi thường nhưng cũng lắm rã rời. Ngày hôm nay các bạn đang bước lên một chuyến tàu mất phanh. Chẳng ai có thể nói điều gì đang chờ đằng trước, những người đang kẹt lại phía sau lại càng không. Tuy nhiên, có một điều họ có thể cam đoan với các bạn: đây tuyệt đối không phải là một chuyến đi khứ hồi. Do đó, hãy cố lấy chút xíu niềm an ủi từ cái ý nghĩ rằng dẫu cho bến đỗ này hay sân ga nọ có khó nuốt đến nhường nào, thì con tàu cũng không dừng ở đó vĩnh viễn. Thế nên, các bạn chẳng bao giờ thực sự mắc kẹt cả - ngay cả khi các bạn có cảm thấy như thế đi chăng nữa, bởi nơi này ngày hôm nay đã biến thành quá khứ của các bạn rồi. Kể từ giờ phút này, nó sẽ chỉ lùi xa dần khỏi các bạn, bởi lẽ con tàu ấy không ngừng lăn bánh. Nó sẽ tiếp tục lùi xa ngay cả khi các bạn thấy mình như đang kẹt cứng... Vậy nên, hãy ngắm nhìn nó lần cuối đi, khi nó vẫn còn giữ nguyên kích cỡ bình thường, khi nó chưa bị thu bé lại thành một tấm ảnh chụp. Hãy nhìn nó bằng trọn vẹn sự dịu dàng mà các bạn có thể có, bởi lẽ các bạn đang ngắm nhìn chính quá khứ của mình. Có thể nói là hãy nhìn kỹ những điều tốt đẹp nhất, vì tôi e là các bạn chẳng kiếm đâu ra một nơi tốt đẹp hơn nơi này nữa đâu.

Bạn muốn tự mình đọc được bài luận gốc bằng tiếng Anh? Mời bạn tham gia lớp hướng dẫn đọc của Quýt nhé!

Quýt có lớp hướng dẫn đọc NON-FICTION (sách, tiểu luận, báo chí) tiếng Anh, dành cho đối tượng người trưởng thành, có chút vốn liếng tiếng Anh, có thể sử dụng tiếng Anh trong đời sống thường nhật nhưng cầm sách lên đọc lại không hiểu gì.

Học liệu trong khoá sẽ là những bài luận với chất lượng nội dung và văn phong cao như những bài bạn chuẩn bị đọc dưới đây.

Thông tin lớp vui lòng xem tại ĐÂY. Quýt xin cảm ơn.

Đó là một buổi chiều Chủ Nhật, tốt nhất là vào thời trước chiến tranh. Vợ bạn đã ngủ thiếp đi trên ghế bành, còn lũ trẻ thì đã ra ngoài đi dạo. Bạn gác chân lên sofa, chỉnh lại cặp kính trên sống mũi và mở tờ Tin tức Thế giới ra. Món thịt bò nướng dùng kèm bánh Yorkshire, hay thịt heo nướng với xốt táo, theo sau là món bánh pudding mỡ bò thơm ngậy, và rồi chốt hạ bằng một tách trà màu nâu gỗ gụ - tất cả đã đưa bạn vào một tâm trạng không thể hoàn hảo hơn. Tẩu thuốc tỏa khói êm ái, đệm sofa dưới lưng thật mềm mại, ngọn lửa trong lò đương cháy đượm, không khí ấm áp và tĩnh lặng. Trong cái hoàn cảnh đầy viên mãn ấy, bạn muốn đọc thứ gì đây?

Lẽ tự nhiên là về một vụ án mạng. Nhưng là thể loại án mạng nào? Nếu ta xem xét những vụ án mạng từng mang lại khoái cảm lớn nhất cho công chúng nước Anh - những vụ án mà đại ý câu chuyện đã trở nên quen thuộc hầu hết mọi người, được chuyển thể thành tiểu thuyết và xào đi xáo lại không biết bao nhiêu bận trên các mặt báo Chủ Nhật, ta sẽ thấy một nét tương đồng khá rõ rệt xuyên suốt phần lớn chúng. Thời kỳ hoàng kim của án mạng nước nhà - có thể nói là thời kỳ Elizabeth của án mạng - có vẻ như rơi vào khoảng giữa năm 1850 và 1925, và tên những kẻ thủ ác trường tồn cùng năm tháng bao gồm: Bác sĩ Palmer vùng Rugely, Jack Đồ Tể, Neill Cream, Bà Maybrick, Bác sĩ Crippen, Seddon, Joseph Smith, Armstrong, Bywaters và Thompson. Thêm vào đó, vào khoảng năm 1919 hay đâu đó quanh đấy, còn có một vụ án nổi đình nổi đám khác cũng ăn khớp với khuôn mẫu chung này, nhưng có lẽ tôi không nên chỉ đích danh, bởi lẽ người đàn ông bị buộc tội trong vụ đó đã được trắng án.

Trong số chín vụ án kể trên, ít nhất bốn vụ đã được chuyển thể thành tiểu thuyết, một vụ được dựng thành kịch tâm lý xã hội rất ăn khách, và khối lượng giấy mực xoay quanh chúng dưới dạng các bài phóng sự, luận văn tội phạm học và hồi ký của giới luật sư lẫn cảnh sát thừa sức chất đầy một thư viện cỡ lớn. Thật khó mà tin nổi có bất kỳ vụ án mạng nào ở Anh dạo gần đây được người ta nhớ tới lâu dài và tường tận đến thế, không chỉ bởi tính bạo lực của các biến cố xã hội đã khiến chuyện đâm chém cá nhân trở nên nhỏ bé, mà còn bởi tính chất các vụ án thịnh hành dường như đang thay đổi. Vụ án nổi cộm nhất trong những năm chiến tranh là vụ “án mạng cằm chẻ”, nay đã được viết lại thành một cuốn sách mỏng bán chạy. Biên bản ghi chép phiên tòa cũng đã được nhà xuất bản Jarrolds ấn hành hồi năm ngoái với lời tựa của ông Bechhofer Roberts. Trước khi quay lại với cái vụ án thảm hại và nhớp nhúa vốn chỉ đáng lưu tâm từ góc độ xã hội học hay họa chăng là pháp lý này, hãy để tôi thử cắt nghĩa xem độc giả của mấy tờ báo Chủ Nhật thực sự có ý gì khi họ càu nhàu rằng “ngày nay bói không ra một vụ án mạng ra hồn”.

Nhìn lại chín vụ án mạng tôi vừa điểm tên, ta có thể gạt ngay vụ Jack Đồ Tể sang một bên, vì tự nó là một đẳng cấp riêng rồi. Trong tám vụ còn lại, sáu vụ là hạ độc, và tám trong số mười kẻ thủ ác xuất thân từ tầng lớp trung lưu. Bằng cách này hay cách khác, tình dục là một động cơ mãnh liệt trong tất cả các vụ, chỉ trừ hai trường hợp, và ở ít nhất bốn vụ thì thể diện - tức khao khát củng cố vị thế yên ổn trong đời, hoặc để không đánh mất địa vị xã hội vì những vụ bê bối kiểu như ly hôn - là một trong những lý do chính yếu dẫn đến hành vi giết người. Ở hơn một nửa số vụ, mục đích cuối cùng là để cuỗm một khoản tiền nhất định nào đó như tài sản thừa kế hay tiền bảo hiểm, nhưng số tiền này hầu như bao giờ cũng khá nhỏ. Trong phần lớn các vụ, tội ác chỉ dần bị đưa ra ánh sáng nhờ những cuộc điều tra cặn kẽ bắt nguồn từ nỗi nghi ngờ của hàng xóm hay họ hàng, và gần như vụ nào cũng có đôi chút trùng hợp đầy kịch tính, nơi bàn tay của Tạo hóa hiện lên rõ mồn một, hay những tình tiết mà chẳng tiểu thuyết gia nào dám bịa ra, kiểu như chuyến đào tẩu vượt Đại Tây Dương của Crippen cùng cô nhân tình cải trang thành một cậu bé, hay việc Joseph Smith ngồi chơi bản “Tới gần bên Chúa” trên cây đàn phong cầm trong khi một trong những bà vợ của gã đang chết đuối ở phòng bên cạnh. Bối cảnh của tất thảy những tội ác này, ngoại trừ vụ của Neill Cream, về bản chất đều mang tính gia đình: trong số mười hai nạn nhân, thì có tới bảy người là vợ hoặc chồng của kẻ sát nhân.

Tựu trung lại, ta có thể phác họa ra hình mẫu của một vụ án mạng “hoàn hảo” dưới con mắt của một độc giả tờ Tin tức Thế giới. Kẻ sát nhân phải là một gã đàn ông nhỏ bé thuộc tầng lớp trí thức - ví dụ như một nha sĩ hay một luật sư - sống một cuộc đời mẫu mực ở đâu đó vùng ngoại ô, và tốt nhất là trong một ngôi nhà chung vách, để hàng xóm có thể nghe được những âm thanh khả nghi xuyên qua tường. Hắn ta nên là chủ tịch chi nhánh Đảng Bảo thủ ở địa phương, hoặc một nhân vật chóp bu của phái Bất Tuân (Nonconformist) kiêm người ủng hộ nhiệt thành phong trào bài trừ rượu. Hắn lầm đường lạc lối vì ôm ấp dục vọng tội lỗi với cô thư ký của mình hay vợ của một gã đồng nghiệp đối thủ, và chỉ đi đến quyết định giết người sau những cuộc giằng xé nội tâm khủng khiếp dài đằng đẵng. Một khi đã chốt hạ ý định giết người, hắn phải lên kế hoạch với sự ranh ma tột độ, và chỉ sẩy chân ở một chi tiết nhỏ xíu không tài nào lường trước được. Phương thức được chọn, tất nhiên rồi, phải là thuốc độc. Đến hồi kết, hắn quyết định ra tay giết người bởi vì trong mắt hắn, điều này xem chừng bớt nhục nhã hơn và ít tổn hại đến tiền đồ của hắn hơn là việc bị tóm gáy vì tội ngoại tình. Với kiểu bối cảnh này, một tội ác có thể mang tính kịch và tính bi khiến nó trở nên khó phai và gợi lên niềm xót thương cho cả nạn nhân lẫn kẻ thủ ác. Đa phần những vụ án được nhắc đến ở trên đều phảng phất thứ không khí này, và ở ba vụ, bao gồm cả cái vụ tôi đã nhắc tới nhưng giấu tên, câu chuyện bám rất sát vào khuôn mẫu mà tôi vừa vạch ra.

Giờ thì đem so với vụ “án mạng cằm chẻ” xem. Chẳng có chút chiều sâu cảm xúc nào trong vụ đó cả. Chủ yếu là do tình cờ mà hai kẻ nọ lại gây ra vụ án mạng ấy, và cũng chỉ nhờ ăn may mà chúng không tiếp tục gây ra vài vụ nữa. Bối cảnh không phải là nếp sống gia đình, mà là lối sống vô danh của các vũ trường và những giá trị giả tạo của phim ảnh Mỹ. Hai kẻ thủ ác là một cô gái từng làm bồi bàn 18 tuổi tên Elizabeth Jones, và một tên lính Mỹ đào ngũ, giả danh sĩ quan, tên Karl Hulten. Chúng mới chỉ cặp kè với nhau vỏn vẹn sáu ngày, và cho tới lúc bị bắt thì chẳng biết chúng có biết tên thật của nhau không nữa. Chúng tình cờ gặp nhau trong một quán trà, và ngay đêm đó rủ nhau đi hóng gió trên một chiếc xe tải quân sự ăn cắp. Jones tự xưng là một nghệ sĩ múa thoát y - một lời không hoàn toàn đúng (ả mới chỉ biểu diễn đúng một lần và thất bại thảm hại), và tuyên bố rằng ả muốn làm một thứ gì đó thật nguy hiểm, “như là một nữ quái giang hồ”. Hulten thì tự khoe mẽ mình là một tay anh chị cộm cán ở Chicago, tất nhiên cũng xạo nốt. Chúng bắt gặp một cô gái đạp xe dọc đường, và để ra oai, Hulten đã lái xe tải cán qua người cô ấy, sau đó cặp đôi này lột sạch vài đồng shilling ít ỏi trên người nạn nhân. Một dịp khác, chúng đánh ngất một cô gái mà chúng cho đi nhờ xe, lột áo khoác và túi xách rồi quăng cô ta xuống sông. Cuối cùng, một cách ngông cuồng vô cớ nhất, chúng sát hại một tài xế taxi vô tội chỉ vì anh này tình cờ có 8 bảng Anh trong túi. Chẳng bao lâu sau chúng đường ai nấy đi. Hulten bị tóm vì cái tội ngu xuẩn là giữ lại xe của nạn nhân, còn Jones thì tự giác khai báo với cảnh sát. Trước tòa, hai kẻ tội đồ thi nhau đổ tội cho đối phương. Giữa các vụ án, cả hai hành xử với một thái độ máu lạnh tột độ: chúng nướng sạch 8 bảng Anh của người tài xế taxi vào các trường đua chó.

Nếu xét qua những bức thư của cô ả, thì động cơ hành động của ả này còn mang chút thú vị nhất định về mặt tâm lý học, nhưng vụ án mạng này có lẽ chễm chệ trên trang nhất chỉ vì nó là một thứ mồi chuyển hướng sự chú ý giữa thời buổi những quả bom bay và bao nỗi lo âu về trận chiến nước Pháp. Jones và Hulten gây án dưới nhịp điệu của bom V1, và bị kết án dưới nhịp điệu của bom V2. Cũng có một sự náo động đáng kể bởi vì - như một lẽ thường tình ở Anh - gã đàn ông bị kết án tử hình còn cô ả thì chỉ phải ngồi tù. Theo lời ông Raymond, việc ân xá cho Jones đã làm dấy lên một làn sóng phẫn nộ rộng khắp cùng hàng loạt bức điện tín gửi tới Bộ trưởng Nội vụ: ở quê nhà ả, dòng chữ “Ả PHẢI BỊ TREO CỔ” được viết nguệch ngoạc trên các bức tường bên cạnh hình vẽ một kẻ đang đong đưa trên giá treo cổ. Khi mà xét đến việc chỉ mới có mười người phụ nữ bị treo cổ ở Anh trong thế kỷ này, và bản thân thứ hình phạt ấy cũng đã dần mai một phần lớn do làn sóng phản đối của công chúng, thật khó mà không cảm thấy rằng cái tiếng la ó đòi treo cổ một cô gái mười tám tuổi này bắt nguồn một phần từ những tác động của chiến tranh khiến nhân tính con người trở nên chai sạn. Quả thực, toàn bộ câu chuyện vô nghĩa này, với bầu không khí đặc quánh mùi vũ trường, rạp chiếu bóng, nước hoa rẻ tiền, tên giả và xe ăn cắp, về cốt lõi chính là một sản phẩm của thời chiến.

Có lẽ thật đáng lưu tâm khi mà vụ án mạng ở Anh được bàn tán nhiều nhất dạo gần đây lại do một gã người Mỹ và một cô ả người Anh phần nào đã bị Mỹ hoá gây ra. Nhưng thật khó mà tin nổi vụ án này sẽ được nhớ tới dài lâu như những vở kịch hạ độc gia đình thuở trước, thứ sản phẩm của một xã hội dẫu ổn định nhưng tràn ngập thói đạo đức giả, chí ít vẫn đảm bảo được rằng những tội ác tày đình như giết người phải có những cảm xúc mãnh liệt ở phía sau.

Bạn muốn tự mình đọc được bài luận gốc bằng tiếng Anh? Mời bạn tham gia lớp hướng dẫn đọc của Quýt nhé!

Quýt có lớp hướng dẫn đọc NON-FICTION (sách, tiểu luận, báo chí) tiếng Anh, dành cho đối tượng người trưởng thành, có chút vốn liếng tiếng Anh, có thể sử dụng tiếng Anh trong đời sống thường nhật nhưng cầm sách lên đọc lại không hiểu gì.

Học liệu trong khoá sẽ là những bài luận với chất lượng nội dung và văn phong cao như những bài bạn chuẩn bị đọc dưới đây.

Thông tin lớp vui lòng xem tại ĐÂY. Quýt xin cảm ơn.

Trước cả chim nhạn, trước cả hoa thủy tiên, và chẳng muộn hơn những giọt tuyết rơi, loài cóc tía chào đón mùa xuân theo kiểu riêng của nó: nó chui lên từ cái lỗ dưới đất mà nó đã vùi mình từ mùa thu năm ngoái, lê nhanh hết sức có thể về vũng nước gần nhất. Có thứ gì đó - một cơn rùng mình của đất mẹ, hay có khi chỉ là nhiệt độ nhích lên vài độ - báo cho nó biết là tới lúc phải tỉnh giấc rồi. Thỉnh thoảng cũng có mấy gã cóc ngủ nướng và lỡ luôn cả một năm trời, ít nhất thì tôi cũng đã hơn một lần đào trúng mấy gã ngủ nướng ấy vào giữa mùa hè - vẫn sống và khoẻ re.

Vào cái tầm này, sau một kỳ nhịn ăn dài đằng đẵng, gã cóc mang một vẻ mặt sặc mùi đạo mạo, y hệt một con chiên sùng đạo vào những ngày cuối Mùa Chay. Cử động của gã uể oải nhưng đầy chủ đích, thân hình teo tóp nên cặp mắt trông to một cách dị thường. Điều này cho phép ta nhận ra một điều mà bình thường ta dễ bỏ qua, ấy là cóc sở hữu cặp mắt đẹp bậc nhất trong các sinh vật sống. Nó lấp lánh như vàng, hay chính xác hơn là giống cái thứ đá bán quý màu vàng kim mà ta thỉnh thoảng thấy đính trên mấy chiếc nhẫn con dấu - tôi nhớ mang máng nó gọi là đá mắt mèo.

Vài ngày sau khi ngâm mình xuống nước, gã cóc dồn hết tâm trí vào việc tẩm bổ lấy sức bằng cách xơi lũ côn trùng nhỏ. Chẳng mấy chốc gã đã phình lại kích cỡ bình thường, và rồi gã bước vào một giai đoạn đam mê cuồng nhiệt. Tất thảy những gì gã biết, chí ít nếu gã là một con cóc đực, là gã khao khát được vòng tay ôm ấp một thứ gì đó, và nếu bạn chìa ra một cành cây hay thậm chí là ngón tay của bạn, gã sẽ bám chặt lấy bằng một lực khỏe đến kinh ngạc và phải mất một lúc lâu gã mới vỡ lẽ ra rằng đó chẳng phải một ả cóc cái. Người ta vẫn thường bắt gặp những đống bùng nhùng vô dạng gồm cả chục hay hai chục gã cóc đang lăn lộn lộn xộn dưới nước, con nọ bám lấy con kia bất chấp giới tính. Tuy nhiên, dần dà thì chúng cũng tự phân loại thành từng cặp đâu ra đấy, với con đực chễm chệ ngồi trên lưng con cái. Giờ thì bạn có thể phân biệt được đực cái rồi đấy, bởi con đực thường nhỏ hơn, sậm màu hơn và ngồi bên trên, hai tay ôm ghì lấy cổ con cái. Một hai ngày sau, trứng được đẻ ra thành những chuỗi dài quấn quanh mấy khóm sậy và chẳng mấy chốc sẽ trở nên vô hình. Vài tuần nữa trôi qua, trong nước sẽ nhung nhúc đám nòng nọc tí hon lớn nhanh như thổi, mọc chân sau, rồi chân trước, rồi rụng đuôi: và cuối cùng, chừng giữa mùa hè, một thế hệ cóc mới, nhỏ hơn cả móng tay cái của bạn nhưng hoàn hảo đến từng chi tiết, sẽ bò rào rào khỏi mặt nước để bắt đầu cái trò chơi này lại từ đầu.

Tôi nhắc đến chuyện sinh đẻ của loài cóc bởi lẽ nó là một trong những hiện tượng của Mùa Xuân có sức hút sâu sắc nhất đối với tôi, và bởi vì loài cóc, khác với chim chiền chiện hay hoa anh thảo, chẳng mấy khi được các nhà thơ chú ý tới. Nhưng tôi biết lắm người chẳng ưa gì giống bò sát hay lưỡng cư, và tôi cũng chẳng có ý bảo rằng để tận hưởng mùa xuân thì bạn phải để tâm tới lũ cóc. Còn có hoa nghệ tây, chim hoét, chim cu gáy, cây mận gai, vân vân mây mây cơ mà. Ý cốt lõi ở đây là những thú vui của mùa xuân dành cho tất thảy mọi người, và chẳng tốn một xu. Ngay cả ở những con phố bần cùng tồi tàn nhất, mùa xuân vẫn sẽ in dấu bằng cách này hay cách khác, dù chỉ là một mảng trời xanh trong trẻo hơn lộ ra giữa mấy cái ống khói, hay sắc xanh mơn mởn của một cây cơm cháy nảy mầm trên một khu đất hoang tàn. Thực tình mà nói, cái cách thiên nhiên vẫn ngoan cường tồn tại một cách không chính thức ngay giữa lòng London quả là đáng nể. Tôi từng thấy một con chim cắt bay lượn trên nóc nhà máy khí đốt Deptford, và từng được nghe màn trình diễn đỉnh cao của một chú chim sáo đen ngay trên đường Euston. Hẳn phải có tới hàng trăm ngàn, nếu không muốn nói là hàng triệu con chim đang sinh sống trong bán kính bốn dặm quanh đây, và chuyện chẳng con nào trong số chúng phải xì ra nửa xu tiền nhà quả là một ý nghĩ khoái trá.

Về phần Mùa Xuân, đến cả những con phố chật hẹp và rầu rĩ quanh Ngân hàng Anh cũng chẳng tài nào cự tuyệt được nó. Nó rỉ rả thấm vào mọi ngóc ngách, như một thứ khí độc kiểu mới có thể xuyên thủng mọi màng lọc. Mùa xuân thường được thiên hạ ca tụng là “một phép màu”, và trong năm sáu năm đổ lại đây, cái lối ví von sáo mòn này bỗng dưng lại có sức sống mới. Sau mùa đông khắc nghiệt mà ta phải chịu đựng dạo gần đây, mùa xuân quả thực trông giống hệt một phép màu, bởi lẽ người ta ngày càng thấy khó mà tin nổi là nó thực sự sẽ tới. Tháng Hai năm nào cũng vậy, kể từ tận 1940, tôi luôn đinh ninh rằng lần này Mùa Đông sẽ ngự trị vĩnh viễn. Nhưng nữ thần Persephone, cũng giống như lũ cóc, lúc nào cũng đội mồ sống dậy vào đúng cùng một thời điểm. Bất thình lình, vào độ cuối tháng Ba, phép màu ấy hiển hiện và khu ổ chuột tàn tạ nơi tôi sống như được lột xác. Dưới quảng trường, mấy bụi thủy lạp xám xịt đã chuyển màu xanh mướt, lá trên những tán cây dẻ bắt đầu dày lên, hoa thủy tiên nở bung, hoa cẩm chướng đương ươm nụ, áo của gã cảnh sát cũng biến thành một màu xanh dương nịnh mắt, tay bán cá thì toét miệng cười chào khách, đến cả lũ chim sẻ trông cũng ra một cái màu khác hẳn, có lẽ vì đã cảm nhận được cái êm dịu trong gió xuân nên chúng đã lấy hết can đảm để đi tắm một trận - trận tắm đầu tiên kể từ tận tháng chín năm ngoái.

Tận hưởng niềm vui từ Mùa Xuân và những biến chuyển của đất trời thì có gì là tội lỗi? Nói trắng ra là, liệu có phải là sai trái về mặt chính trị khi mà giữa lúc tất thảy chúng ta đang oằn mình rên xiết - hay chí ít là được kỳ vọng phải rên xiết - dưới gông cùm tư bản, lại đi chỉ ra rằng cuộc đời này lắm lúc đáng sống hơn nhờ tiếng hót của một con chim sáo đen, một cây du vàng rực vào tháng mười, hay dăm ba hiện tượng thiên nhiên nào đó chẳng tốn của ta một cắc và tuyệt nhiên không mang cái “góc độ giai cấp” như lời mấy tay chủ bút của các tờ báo cánh tả vẫn nói? Khối người nghĩ thế đấy, chẳng nghi ngờ gì nữa. Kinh nghiệm mách bảo tôi rằng cứ hễ viết đôi lời ưu ái về “thiên nhiên” trong mấy bài báo của mình là y như rằng tôi sẽ hứng trọn những lá thư chửi bới, và dẫu cái từ khóa quen thuộc trong mấy bức thư ấy là “sến súa”, dường như có hai luồng tư tưởng đang bị trộn vào nhau trong đó. Một là cái ý nghĩ cho rằng bất kỳ niềm vui thú nào từ quá trình sống cũng đều dung túng cho một kiểu an phận chính trị. Họ lý luận rằng con người ta phải luôn bất mãn, và nhiệm vụ của chúng ta là khao khát nhiều hơn chứ không chỉ đơn thuần là gia tăng thụ hưởng những thứ ta đang có. Ý nghĩ thứ hai là đây là thời đại của máy móc, và việc tỏ ra ghét bỏ máy móc, hay thậm chí là muốn kìm hãm sự thống trị của nó, là biểu hiện của sự thụt lùi, bảo thủ và có phần nực cười. Cái ý này thường được chống lưng bằng một luận điệu rằng tình yêu thiên nhiên chỉ là cái thứ dở hơi của bọn thị dân chẳng biết thiên nhiên thực sự là như thế nào. Họ lập luận rằng, những kẻ thực sự phải bán mặt cho đất bán lưng cho trời chẳng yêu thương gì thứ đất đai ấy, cũng chẳng mảy may hứng thú với chim chóc hay hoa cỏ, ngoại trừ từ một góc độ thực dụng thuần túy. Muốn yêu nông thôn thì anh phải sống ở thành thị, thỉnh thoảng làm vài chuyến tản bộ dịp cuối tuần vào mùa ấm áp trong năm.

Cái ý tưởng thứ hai rõ ràng là sai bét. Chẳng hạn như văn học thời Trung Cổ, bao gồm cả những bản ballad dân gian, đầy rẫy sự nhiệt thành với thiên nhiên đậm chất thi sĩ thời George1, và nghệ thuật của các quốc gia nông nghiệp như Trung Hoa hay Nhật Bản lúc nào cũng xoay quanh cây cối, chim chóc, hoa cỏ, sông suối, núi non. Còn cái ý đầu tiên thì tôi lại thấy nó sai theo một kiểu tinh vi hơn. Rõ ràng là chúng ta nên bất mãn, chúng ta không nên chỉ nhìn mặt tích cực mà quên đi tiêu cực, thế nhưng nếu ta bóp chết mọi thú vui trong hành trình sống thì ta đang sửa soạn cho mình một cái tương lai quái quỷ gì đây? Nếu một gã chẳng thể tận hưởng sự trở lại của Mùa Xuân, thì cớ gì gã phải thấy sung sướng trong cái chốn Địa Đàng nhàn rỗi kia? Gã sẽ làm gì trong những thì giờ rảnh rang mà máy móc sẽ ban phát cho gã? Tôi luôn hoài nghi rằng, nếu một mai các vấn đề kinh tế và chính trị của chúng ta thực sự được giải quyết, cuộc sống sẽ trở nên đơn giản đi chứ không hề phức tạp hơn, và niềm vui ta có được khi bắt gặp bông hoa anh thảo đầu mùa sẽ lấn át cảm giác vui thích khi gặm một que kem trên nền nhạc của máy hát Wurlitzer. Tôi cho rằng bằng việc níu giữ tình yêu tuổi thơ dành cho những thứ như cây cỏ, cá, bướm và - quay lại với ví dụ ban đầu của tôi - lũ cóc, ta sẽ khiến cho một tương lai hòa bình và tử tế trở nên khả thi hơn đôi chút. Còn nếu cứ thuyết giáo rằng chẳng có gì trên đời đáng để chiêm ngưỡng ngoài sắt thép và bê tông, tương lai khả dĩ là con người chỉ có thể xả ra năng lượng dư thừa của mình vào việc thù hằn và sùng bái lãnh tụ.

Nói tóm lại thì, mùa xuân đã về, ngay cả ở cái khu London N.1 này, và chẳng ai có thể ngăn bạn tận hưởng nó. Đây quả là một suy nghĩ đầy thỏa mãn. Đã bao nhiêu bận tôi đứng nán lại xem bọn cóc giao phối, hay một cặp thỏ tẩn nhau giữa đồng ngô non, và mường tượng đến mấy tay tai to mặt lớn hẳn sẽ cấm tiệt tôi tận hưởng cái thú vui này nếu bọn chúng có thể. Nhưng may thay, bọn chúng bất lực. Chừng nào bạn không ốm đau, chết đói, khiếp sợ, hay bị tống cổ vào tù hoặc một cái trại tập trung nào đó, thì Mùa Xuân vẫn cứ là Mùa Xuân. Bom nguyên tử cứ chất đống trong các nhà máy, bọn cớm cứ rình mò khắp các thành phố, những lời dối trá cứ tuôn ra từ loa phát thanh, nhưng trái đất vẫn xoay quanh mặt trời, và chẳng có gã độc tài hay tay quan liêu nào có thể ngăn được nó, dù cho chúng có cay cú quy luật ấy đến đâu.

Bạn muốn tự mình đọc được bài luận gốc bằng tiếng Anh? Mời bạn tham gia lớp hướng dẫn đọc của Quýt nhé!

Quýt có lớp hướng dẫn đọc NON-FICTION (sách, tiểu luận, báo chí) tiếng Anh, dành cho đối tượng người trưởng thành, có chút vốn liếng tiếng Anh, có thể sử dụng tiếng Anh trong đời sống thường nhật nhưng cầm sách lên đọc lại không hiểu gì.

Học liệu trong khoá sẽ là những bài luận với chất lượng nội dung và văn phong cao như những bài bạn chuẩn bị đọc dưới đây.

Thông tin lớp vui lòng xem tại ĐÂY. Quýt xin cảm ơn.

Hồi còn làm việc ở một tiệm sách cũ - cái nơi mà nếu chưa từng làm qua, người ta rất dễ lãng mạn hóa thành một chốn thiên đường, nơi có những quý ông lớn tuổi tao nhã cứ mải miết lật giở những cuốn sách cổ bọc da bê - điều khiến tôi ngạc nhiên nhất lại là rất hiếm khi xuất hiện những người thực sự mê sách. Tiệm của chúng tôi có một kho sách vô cùng đặc sắc, thế nhưng tôi đồ rằng chưa tới mười phần trăm khách hàng lui tới đây phân biệt được đâu là sách hay, đâu là sách dở. Những kẻ hợm hĩnh chuộng sách in lần đầu còn nhiều hơn cả những người yêu văn chương chân chính, nhưng đông hơn thế nữa là những sinh viên châu Á cò kè trả giá từng cuốn giáo trình rẻ tiền, và đông nhất phải kể đến những quý bà lơ đãng đi tìm mua quà sinh nhật cho mấy đứa cháu trai.

Nhiều khách hàng ghé tiệm chúng tôi thuộc kiểu người đi tới đâu là phiền tới đó, nhưng có vẻ tiệm sách là nơi họ có đất dụng võ nhất. Chẳng hạn như một bà lão đáng mến “muốn tìm một cuốn sách cho người tàn tật” (một yêu cầu cực kỳ phổ biến đấy nhé), rồi một bà đáng mến khác từng đọc một cuốn sách rất hay từ tận 1897 và nài nỉ xem liệu cậu có thể tìm lại cho bà một bản hay không. Trớ trêu thay, bà chẳng nhớ nổi tựa đề, tên tác giả hay nội dung sách, điều duy nhất bà nhớ là nó có cái bìa màu đỏ. Nhưng bên cạnh những vị này thì còn có hai kiểu của nợ quen thuộc khác mà bất cứ tiệm sách cũ nào cũng phải ám ảnh. Một là những kẻ bệ rạc bốc mùi vỏ bánh mì thiu, ngày nào cũng mò tới, có khi vài ba bận một ngày, cốt chỉ để gạ bán cho bạn dăm ba cuốn sách đồng nát. Kiểu thứ hai là những vị khách đặt rất nhiều sách nhưng trong đầu chẳng có mảy may ý định sẽ rút ví trả tiền. Tiệm chúng tôi tuyệt nhiên không bán chịu, nhưng chúng tôi sẵn sàng cất sách sang một bên, hoặc thậm chí đặt hàng giúp nếu cần cho những vị khách hẹn sẽ quay lại lấy sau. Chưa tới một nửa trong số họ quay lại lấy sách. Thoạt đầu, điều này làm tôi rất đỗi băn khoăn. Cớ sao họ lại làm thế nhỉ? Họ sẽ bước vào, khăng khăng đòi mua một cuốn sách quý hiếm đắt tiền, bắt chúng tôi hứa lên hứa xuống phải giữ lại cho kỳ được, rồi lặn mất tăm mất tích. Nhưng dĩ nhiên, nhiều kẻ trong số đó đích thị là mắc chứng hoang tưởng nặng. Họ thường thao thao bất tuyệt bằng những giọng điệu đao to búa lớn về bản thân, rồi thêu dệt nên những câu chuyện tài tình nhất để biện minh cho việc tại sao mình lại vô tình bước ra đường mà không mang theo một đồng tiền nào - những câu chuyện mà lắm lúc tôi dám chắc rằng chính bản thân họ cũng tin vào nó. Ở một nơi như London, trên đường phố lúc nào cũng đầy rẫy những kẻ gàn dở, dẫu chưa đến mức phải tống vào trại thương điên, và họ thường có xu hướng dạt vào các tiệm sách. Đơn giản vì tiệm sách là một trong số hiếm hoi những nơi người ta có thể vật vờ hàng giờ mà chẳng tốn một xu. Lâu dần, nhìn lướt qua cũng nhận ra kiểu người này. Đằng sau những lời lẽ khoác lác là một vẻ gì đó tàn tạ và vô định. Rất nhiều bận, khi phải tiếp một kẻ hoang tưởng rõ ràng, chúng tôi cứ vờ cất những cuốn sách hắn hỏi mua sang một bên, để rồi đặt ngay lại lên giá khi hắn vừa khuất bóng. Tôi để ý thấy chẳng một ai trong số đám người ấy từng có ý định nẫng sách đi mà không trả tiền, với họ, chỉ riêng việc “đặt mua” thôi là đủ rồi. Tôi cho rằng, hành động ấy gieo vào đầu họ một ảo giác râm ran rằng mình đang thực sự tiêu tiền.

Giống như hầu hết các tiệm sách cũ khác, chúng tôi có kinh doanh thêm vài món hàng phụ. Chẳng hạn, chúng tôi bán máy đánh chữ cũ và cả tem nữa - ý tôi là tem đã qua sử dụng. Dân sưu tầm tem là một giống loài kỳ lạ, lầm lì như cá, thuộc đủ mọi lứa tuổi nhưng rặt một màu nam giới; phụ nữ rõ ràng là không thể ngấm nổi cái sức hấp dẫn kỳ quặc của việc trét hồ dán mấy mẩu giấy màu vào album. Chúng tôi còn bán cả những bản tử vi giá sáu xu biên soạn bởi một tay tự xưng là từng tiên đoán được trận động đất ở Nhật Bản. Chúng được niêm phong trong phong bì và bản thân tôi chưa từng bóc thử một cái nào, nhưng những người mua chúng thường quay lại và suýt xoa kể cho chúng tôi nghe mấy bản tử vi ấy “linh nghiệm” đến nhường nào. (Dĩ nhiên rồi, bản tử vi nào trông chẳng “linh nghiệm” nếu nó phán rằng bạn có sức hút chết người với người khác giới và khuyết điểm lớn nhất đời bạn là tội hào phóng.) Chúng tôi bán được khá nhiều sách thiếu nhi, chủ yếu là “sách tồn kho đại hạ giá”. Sách thiếu nhi thời nay rặt một thứ kinh khủng, đặc biệt là khi bạn nhìn chúng chất đống cạnh nhau. Về phần mình, tôi thà quẳng cho một đứa trẻ cuốn sách của Petronius Arbiter (nhà văn La Mã cổ đại với những tác phẩm châm biếm người lớn - note người dịch) còn hơn là Peter Pan, nhưng ngay cả ngòi bút của Barrie xem ra vẫn còn nam tính và lành mạnh chán nếu đem so với mấy tay ăn theo ông ta sau này. Đến dịp Giáng sinh, chúng tôi trải qua mười ngày vật lộn đến phát sốt với cơ man nào là thiệp mừng và lịch năm mới, toàn những thứ bán thì mệt mỏi rã rời nhưng lại hái ra tiền khi vào vụ. Tôi thường thấy thú vị xen lẫn mỉa mai khi chứng kiến cái cách người ta trục lợi trên tình cảm tôn giáo thiêng liêng. Đám cò mồi của các công ty sản xuất thiệp Giáng sinh thường lượn lờ chèo kéo với mấy cuốn ca-ta-lô từ tận tháng Sáu. Tôi vẫn nhớ như in một dòng trên hoá đơn của bọn họ. Nó ghi: “2 tá Chúa Hài Đồng kèm thỏ con”.

Nhưng món nghề phụ hái ra tiền nhất của chúng tôi là dịch vụ cho mượn sách - một kiểu thư viện “hai xu miễn cọc” quen thuộc với độ năm sáu trăm đầu sách, toàn tiểu thuyết hư cấu. Ôi chao, lũ trộm sách hẳn phải yêu cái thứ thư viện kiểu này làm sao! Quả là vụ trộm cắp dễ ăn nhất trần đời: mượn một cuốn sách ở tiệm này với giá hai xu, lột phăng cái nhãn đi rồi đem bán cho một tiệm khác với giá một shilling (mười hai xu). Dẫu vậy, dân bán sách nhìn chung đều nghiệm ra rằng, thà cắn răng chịu mất một số lượng sách nhất định (như tiệm chúng tôi thường mất độ một tá mỗi tháng) tính ra vẫn có lời chán so với việc nằng nặc đòi tiền cọc để rồi dọa cho khách hàng chạy mất dép.

Tiệm của chúng tôi nằm vắt ngang giữa khu nhà giàu và khu nhà nghèo, thế nên khách khứa lui tới đủ mọi thành phần, từ các ngài nam tước danh giá cho đến những gã lơ xe buýt. Có lẽ hội viên thư viện của chúng tôi là một lát cắt khá hoàn hảo đại diện cho giới độc giả London. Vì thế, thật đáng chú ý là trong số tất thảy các tác giả có mặt tại thư viện, người có sách được mượn cháy hàng nhiều nhất là - Priestley chăng? Hemingway chăng? Walpole? Hay Wodehouse? Không hề, mà là Ethel M. Dell, bám sát nút ở vị trí thứ hai là Warwick Deeping và hạ cánh ở vị trí thứ ba là Jeffrey Farnol. Tất nhiên, tiểu thuyết của Dell thì toàn là phụ nữ đọc, nhưng là phụ nữ thuộc đủ mọi tầng lớp và lứa tuổi chứ không chỉ quẩn quanh mấy bà cô ế chồng sầu muộn và những bà vợ ục ịch của mấy tay bán thuốc lá như người ta vẫn tưởng. Bảo đàn ông không đọc tiểu thuyết thì không đúng, nhưng bảo có những nhánh tiểu thuyết mà họ né như tà thì lại chuẩn xác. Nói nôm na thì, cái thứ người ta vẫn gọi là tiểu thuyết tầm trung - mấy cuốn nhàn nhạt, hay dở lẫn lộn, nhang nhác thứ văn Galsworthy pha loãng, vốn là chuẩn mực chung của tiểu thuyết Anh - dường như sinh ra chỉ để dành riêng cho phụ nữ. Đàn ông hoặc là đọc những cuốn tiểu thuyết đáng được tôn trọng, hoặc là đọc truyện trinh thám. Nhưng cái tốc độ ngốn truyện trinh thám của họ thì thật kinh hồn. Theo tôi biết, có một vị hội viên tuần nào cũng ngốn sạch bốn, năm cuốn trinh thám và cứ như thế suốt hơn một năm trời, ấy là chưa kể những cuốn lão mượn thêm từ thư viện khác. Điều khiến tôi sửng sốt nhất là lão chẳng bao giờ đọc lại cuốn nào lần thứ hai. Rõ ràng là toàn bộ cái trận đại hồng thủy rác rưởi kinh hoàng ấy (tôi nhẩm tính số trang lão đọc mỗi năm trải ra chắc phải phủ kín gần ba phần tư mẫu Anh) đã được lưu trữ vĩnh viễn trong trí nhớ của lão. Lão chẳng màng bận tâm đến tựa sách hay tên tác giả, mà chỉ cần liếc sơ vào cuốn sách là lão biết tỏng mình “đã xơi nó rồi” hay chưa.

Trong một thư viện, bạn sẽ nhìn thấu gu đọc thực sự của người ta chứ không phải cái gu làm màu, và có một điều đập ngay vào mắt là các tiểu thuyết gia Anh “kinh điển” đã hoàn toàn thất sủng. Bày biện sách của Dickens, Thackeray, Jane Austen, Trollope, v.v., vào một thư viện thông thường quả là việc làm vô ích: chẳng ma nào buồn rút chúng ra. Chỉ thoáng thấy một cuốn tiểu thuyết thế kỷ mười chín là thiên hạ đã la lên: “Ối, cổ lỗ sĩ quá rồi!” và né ra ngay lập tức. Ấy thế mà bán sách của Dickens lại luôn khá trôi chảy, hệt như việc bán sách của Shakespeare vậy. Dickens thuộc tuýp tác giả mà thiên hạ lúc nào cũng định bụng sẽ đọc, và giống như Kinh Thánh, ông nổi đình nổi đám nhờ truyền miệng. Người ta nghe phong thanh rằng Bill Sikes là một gã trộm cắp và ông Micawber thì hói đầu, y hệt như cái cách họ nghe đồn rằng Moses được nhặt về từ một cái rổ sậy và từng nhìn thấy lưng của Chúa vậy. Một điểm nữa cũng rất dễ nhận thấy là người ta ngày càng ghẻ lạnh văn học Mỹ. Và một điểm nữa - cái điều mà cứ dăm ba năm lại khiến các nhà xuất bản xôn xao cả lên - là sự ế ẩm của truyện ngắn. Khách nhờ thủ thư chọn sách hộ gần như lúc nào cũng mở miệng bằng câu “tôi không muốn đọc truyện ngắn đâu”, hay “tôi không có hứng thú với những câu chuyện tủn mủn” - như cách nói của một vị khách người Đức ở tiệm chúng tôi. Nếu bạn vặn hỏi tại sao, đôi lúc họ sẽ thanh minh rằng cứ phải làm quen với một dàn nhân vật mới sau mỗi câu chuyện thì nhọc xác quá, họ chuộng “đắm chìm” vào một cuốn tiểu thuyết mà sau chương đầu tiên thì chẳng đòi hỏi họ phải vắt óc suy nghĩ gì thêm nữa. Dù vậy, tôi cho rằng trong chuyện này lỗi nằm ở nhà văn nhiều hơn là độc giả. Đa phần các truyện ngắn hiện đại, cả của Anh lẫn Mỹ, đều vô hồn và vô giá trị, thậm chí còn tệ hại hơn vạn lần so với hầu hết tiểu thuyết. Những truyện ngắn đúng nghĩa là truyện thì vẫn đắt khách chán, cứ nhìn D. H. Lawrence mà xem, truyện ngắn của ông ấy đắt hàng chẳng kém gì tiểu thuyết.

Liệu tôi có muốn làm nghề bán sách cả đời không? Nhìn chung, mặc dù ông chủ rất tốt với tôi và có vài ngày bán hàng cũng vui, nhưng câu trả lời là không.

Nếu có một mặt bằng tốt và số vốn vừa đủ, bất kỳ người có học thức nào cũng thừa sức kiếm được một cuộc sống an ổn từ một tiệm sách. Đây chẳng phải một cái nghề khó học, trừ phi bạn đâm đầu vào buôn sách “hiếm”, và bạn sẽ có một lợi thế khởi điểm cực lớn nếu biết chút đỉnh về nội dung bên trong sách. (Đa phần dân buôn sách chẳng biết đâu. Bạn có thể đo lường trình độ của họ bằng cách liếc qua mấy tờ báo nơi họ đăng tin tìm mua sách. Nếu bạn không bắt gặp mẩu quảng cáo nào lùng mua Decline and Fall của Boswell thì dám chắc bạn sẽ thấy một mẩu tìm mua The Mill on the Floss của T. S. Eliot.1) Hơn nữa, đây là một cái nghề nhân văn, không đến nỗi bị chèn ép quá mức. Các tập đoàn lớn chẳng bao giờ có thể chèn ép những người buôn sách nhỏ lẻ độc lập đến tuyệt đường sống như cái cách họ bóp nghẹt những người bán tạp hóa hay giao sữa. Thế nhưng, giờ giấc làm việc lại kéo dài đằng đẵng: tôi chỉ là một nhân viên bán thời gian, nhưng ông chủ của tôi phải cày tới bảy mươi giờ một tuần, ấy là chưa kể những chuyến đi lùng mua sách liên miên ngoài giờ - và đó là một lối sống không khoẻ mạnh cho lắm. Thường thì một tiệm sách sẽ lạnh thấu xương vào mùa đông, bởi vì nếu để quá ấm, mấy ô cửa kính sẽ bị phủ sương mờ mịt, mà dân bán sách thì sống nhờ vào mấy ô cửa kính ấy. Sách vở thì nhả ra thứ bụi bặm tồi tệ hơn bất cứ loại đồ vật nào từng được phát minh trên đời, chưa kể nóc của một cuốn sách luôn là cái mồ chôn mà mọi con nhặng xanh đều khao khát được bỏ mạng tại đó.

Nhưng lý do thực sự khiến tôi không muốn gắn bó với nghề buôn sách cả đời là vì trong quãng thời gian làm nghề, tôi đã đánh mất đi tình yêu dành cho sách. Một kẻ buôn sách buộc phải nói dối về những cuốn sách, điều đó khiến anh ta chán ghét chúng. Tệ hơn nữa là anh ta cứ phải liên tục phủi bụi và khuân vác chúng qua lại. Đã từng có thời tôi thực sự yêu sách - ý tôi là yêu cái diện mạo, mùi hương và cảm giác khi chạm vào chúng, ít nhất là nếu chúng đã ngót nghét năm mươi tuổi hoặc hơn. Chẳng gì làm tôi khoái trá bằng việc ném ra một shilling để mua trọn cả một mớ sách lộn xộn tại một buổi đấu giá vùng quê. Có một phong vị thật đặc biệt toát ra từ những cuốn sách sờn cũ, đầy bất ngờ mà bạn nhặt nhạnh được trong cái mớ hổ lốn kiểu ấy: những nhà thơ mờ nhạt thế kỷ mười tám, những cuốn từ điển địa lý lỗi thời, dăm ba tập lẻ của những cuốn tiểu thuyết đã trôi vào dĩ vãng, hay những số đóng gáy của mấy tờ tạp chí phụ nữ từ thập niên sáu mươi. Để đọc chơi chơi - chẳng hạn như lúc ngâm mình trong bồn tắm hay đêm muộn khi đã quá mệt để leo lên giường ngủ, hoặc trong mười lăm phút rảnh rỗi chờ bữa trưa - thì chẳng gì sánh nổi với một số báo cũ của tờ Girl’s Own Paper. Nhưng ngay khi tôi bắt đầu vào làm ở tiệm sách, tôi đã ngừng hẳn việc mua sách. Bị phơi bày cả đống trước mắt, năm hay mười ngàn cuốn cùng lúc, sách vở trở nên nhàm chán và thậm chí còn có phần buồn nôn. Ngày nay thỉnh thoảng tôi vẫn mua một cuốn, nhưng chỉ khi đó là cuốn tôi thực sự muốn đọc mà không thể đi mượn, và tôi chẳng bao giờ vác về những thứ đồng nát nữa. Cái mùi ngai ngái ngòn ngọt của giấy mục chẳng còn vương vấn chút quyến rũ nào với tôi. Trong tâm trí tôi, sách đã bị gắn chặt với những gã khách hàng hoang tưởng và xác của những con nhặng xanh.

Bạn muốn tự mình đọc được bài luận gốc bằng tiếng Anh? Mời bạn tham gia lớp hướng dẫn đọc của Quýt nhé!

Quýt có lớp hướng dẫn đọc NON-FICTION (sách, tiểu luận, báo chí) tiếng Anh, dành cho đối tượng người trưởng thành, có chút vốn liếng tiếng Anh, có thể sử dụng tiếng Anh trong đời sống thường nhật nhưng cầm sách lên đọc lại không hiểu gì.

Học liệu trong khoá sẽ là những bài luận với chất lượng nội dung và văn phong cao như những bài bạn chuẩn bị đọc dưới đây.

Thông tin lớp vui lòng xem tại ĐÂY. Quýt xin cảm ơn.

Ở các vùng ôn đới và nhiệt đới, nơi mà các loài vượn nhân hình được cho là đã tiến hóa thành con người, nguồn thức ăn chủ yếu của giống loài này là thực vật. Sáu mươi lăm đến tám mươi phần trăm những gì con người ăn ở các vùng đó trong thời đại Đồ đá cũ, Đồ đá mới, và thời Tiền sử là từ việc hái lượm, chỉ ở vùng Bắc Cực vô cùng khắc nghiệt, thịt mới là thức ăn chủ đạo. Những gã thợ săn voi ma mút chiếm lĩnh các vách hang và tâm trí một cách đầy ngoạn mục, nhưng những gì chúng ta thực sự làm để sống sót và no nê là hái lượm hạt, rễ, mầm, chồi, lá, quả hạch, quả mọng, trái cây và ngũ cốc, thêm thắt chút côn trùng và nhuyễn thể, cùng việc giăng lưới hay đặt bẫy chim, cá, chuột, thỏ và những sinh vật nhỏ bé không ngà khác để tăng cường đạm. Và chúng ta thậm chí chẳng hề phải làm việc nhọc nhằn mấy - đỡ vất vả hơn nhiều so với những người nông dân làm quần quật trên cánh đồng của kẻ khác sau khi nền nông nghiệp được phát minh, và nhàn hạ hơn nhiều so với những người lao động làm thuê kể từ khi nền văn minh ra đời. Một người tiền sử trung bình có thể kiếm sống khá ổn thỏa với một tuần làm việc khoảng mười lăm giờ đồng hồ.

Chỉ làm việc mười lăm giờ một tuần nên ta có rất nhiều thời gian rảnh rỗi cho những việc khác. Có lẽ do nhiều thời gian rảnh quá nên những kẻ ngứa ngáy tay chân - những kẻ không có con nhỏ để khuấy động cuộc sống, không có kỹ năng chế tác hay nấu nướng hát hò, không có tư tưởng gì thú vị để suy ngẫm - mới quyết định lỉnh đi săn voi ma mút. Những thợ săn tài ba sẽ lảo đảo trở về với một vác thịt nặng trĩu, một lô ngà, và một câu chuyện. Thứ tạo nên sự khác biệt không phải là thịt, mà chính là câu chuyện.

Thật khó để kể một câu chuyện hấp dẫn về việc tôi đã vật lộn để tách một hạt yến mạch ra khỏi vỏ của nó như thế nào, rồi hạt tiếp theo, hạt tiếp theo, hạt tiếp theo, rồi hạt tiếp theo nữa, và rồi tôi gãi những nốt muỗi đốt, rồi Ool nói cái gì đó hài hước lắm, rồi tôi ra suối uống nước và ngắm mấy con sa giông một lúc, rồi tôi tìm thấy một vạt yến mạch khác… Không, làm sao mà sánh được, làm sao mà đọ được với câu chuyện tôi phóng ngọn giáo của mình cắm phập vào sườn con thú lông lá khổng lồ, trong khi Oob bị một chiếc ngà to tướng đâm xuyên qua, quằn quại gào thét, máu phun ra thành những dòng thác đỏ thẫm, còn Boob thì bị nghiền nát thành tương khi con ma mút đổ ầm lên người anh ta sau khi tôi bắn mũi tên bách phát bách trúng của mình xuyên thẳng qua mắt vào não con thú.

Câu chuyện đó không chỉ có Hành Động, nó có một Người Hùng. Người Hùng đầy quyền năng. Chẳng mấy chốc mà những người đàn ông và đàn bà trong vạt yến mạch dại cùng những đứa con của họ, những kỹ năng của người thợ chế tác, những suy ngẫm của người trầm tư và những bài ca của người ca hát, tất thảy đều trở thành một phần của nó, đều bị ép phải phục vụ cho câu chuyện của Người Hùng. Nhưng đó không phải là câu chuyện của họ. Đó là câu chuyện của hắn.

Khi phác thảo cho cuốn sách Ba đồng Guinea, Virginia Woolf đã viết một tiêu đề trong sổ tay của mình là “Bảng thuật ngữ”. Bà đã nghĩ đến việc tái tạo lại tiếng Anh theo kế hoạch của mình, nhằm kể một câu chuyện khác. Một từ vựng trong bảng thuật ngữ này là “chủ nghĩa anh hùng”, được định nghĩa là “chứng ngộ độc thịt”. Và người hùng trong từ điển của Woolf là “cái chai”. Người hùng như một cái chai, một sự đánh giá lại đầy khắt khe. Giờ đây, tôi đề xuất cái chai làm người hùng.

Không chỉ là chai rượu gin hay rượu vang, mà là cái chai theo nghĩa cổ hơn của nó: một vật chứa đựng nói chung, một thứ dùng để đựng một thứ khác.

Nếu bạn không có thứ gì đó để đựng, thức ăn sẽ vuột khỏi tay bạn - ngay cả một thứ ù lì chậm chạp như một hạt yến mạch. Dạ dày là vật chứa đầu tiên: bạn nhét đồ ăn vào dạ dày nhiều nhất khi có thể, nhưng sáng hôm sau khi bạn thức dậy, ngoài trời mưa rét, chẳng phải sẽ rất tuyệt nếu có vài vốc yến mạch để nhai và đưa cho bé Oom bé bỏng dỗ nó nín khóc hay sao, nhưng làm thế nào để mang nhiều hơn một bụng đầy và một vốc tay về nhà? Thế là bạn đứng dậy và đi đến vạt yến mạch ướt sũng chết tiệt dưới cơn mưa, chẳng phải sẽ tốt lắm ư nếu bạn có thứ gì đó để đặt bé Oo Oo vào cho rảnh tay mà hái yến mạch? Một chiếc lá một vỏ bầu một tấm lưới một chiếc túi một cái địu một cái bao tải một cái chai một cái nồi một cái hộp một vật chứa đựng. Một vật lưu giữ. Một vật tiếp nhận.

Thiết bị văn hóa đầu tiên có lẽ là một vật tiếp nhận... Nhiều nhà lý thuyết cho rằng những phát minh văn hóa sơ khai nhất hẳn phải là một vật chứa đựng để giữ các sản phẩm hái lượm, hoặc một loại địu hoặc lưới xách nào đó.

Elizabeth Fisher đã nói như vậy trong cuốn Công cuộc kiến tạo của nữ giới (McGraw-Hill, 1975). Nhưng không, không thể như vậy được. Vậy đâu rồi cái thứ tuyệt diệu, to lớn, dài ngoẵng và cứng cáp ấy - một khúc xương, tôi tin là thế - thứ mà gã Người Vượn trong phim đã dùng để giáng cú đập vào kẻ nào đó, và rồi gầm gừ trong cơn đê mê tột đỉnh vì vừa thực hiện trót lọt vụ mưu sát đúng nghĩa đầu tiên, gã vung ném nó lên không trung, để rồi vật ấy xoay tít và hóa thành một con tàu vũ trụ xuyên vào không gian nhằm thụ tinh cho cõi thiên hà, để rốt cuộc nặn ra ở cuối phim một bào thai kháu khỉnh, dĩ nhiên là một bé trai, trôi lững lờ quanh Dải Ngân Hà mà (kỳ quặc thay) chẳng cần đến bất kỳ tử cung hay bọc ối nào cả? Tôi không rõ. Tôi cũng chẳng bận tâm. Đó không phải là câu chuyện tôi kể. Ta đã nghe về nó rồi, đã nghe mòn tai những loại gậy gộc, giáo mác và gươm đao, những thứ dùng để nện, chọc, đâm chém, những thứ dài ngoẵng và cứng cáp, nhưng ta chưa từng được nghe về thứ dùng để cất giữ đồ vật, vật chứa dành cho thứ được chứa bên trong. Đó mới là câu chuyện mới.

Ấy vậy mà cũng không mới mẻ lắm. Có trước (một khi ngẫm lại, hẳn là có trước từ rất lâu) thứ vũ khí kia - một công cụ ra đời muộn màng, xa hoa và thừa thãi - rất lâu trước cả dao và rìu hữu dụng, sánh ngang cùng những dụng cụ đập, nghiền và đào bới - bởi phỏng có ích gì khi đào cả đống khoai tây lên mà lại chẳng có gì để tha những củ ăn không hết về nhà; tóm lại, song hành với hoặc đi trước cả thứ công cụ phóng thích năng lượng ra bên ngoài, chúng ta đã làm ra công cụ gom thu năng lượng mang về nhà. Với tôi, điều đó hoàn toàn hợp lý. Tôi là một tín đồ của thuyết “Chiếc bị của tiến hóa” của Fisher.

Thuyết này không chỉ kiến giải được những mảng lý thuyết mờ mịt rộng lớn mà còn lách qua được những vùng lý luận vô nghĩa khổng lồ (nơi chủ yếu là địa hạt của hổ, cáo và những loài động vật có vú nặng tính lãnh thổ khác); mà đối với riêng tôi, nó còn cắm rễ tôi vào nền văn hóa nhân loại theo một cách mà tôi chưa từng cảm thấy trước đây. Chừng nào văn hóa còn được cho là khởi nguồn dựa trên việc sử dụng các vật thể dài và cứng để đâm chém, đập phá và giết chóc, thì tôi chưa bao giờ nghĩ rằng mình có, hay khao khát có, bất kỳ một dự phần cụ thể nào trong đó. (“Điều mà Freud nhầm tưởng là sự thiếu hụt văn minh của người phụ nữ thực chất lại là sự khuyết thiếu lòng trung thành của người phụ nữ đối với nền văn minh”, Lillian Smith từng nhận xét.) Cái xã hội ấy, cái nền văn minh mà những nhà lý thuyết đang rêu rao ấy thì rành rành là của họ, họ sở hữu nó, họ khoái nó, họ là con người, những con người trọn vẹn, đập phá, đâm chém, thọc xuyên, giết chóc. Cũng khao khát được làm người, tôi đã cất công tìm kiếm bằng chứng cho thấy mình là con người, nhưng nếu cái giá phải trả để làm người là phải chế tạo một thứ vũ khí rồi dùng nó để giết chóc, thì rõ ràng tôi hoặc là một con người cực kỳ khiếm khuyết, hoặc hoàn toàn không phải là người.

Thì đúng rồi, họ nói. Bà là phụ nữ mà. Có thể là chẳng phải con người đâu, chắc chắn là khuyết thiếu. Nên là giờ trật tự đi để chúng tôi tiếp tục kể câu chuyện về Bước Tiến của Con Người.

Cứ tự nhiên, tôi nói, rồi đủng đỉnh bỏ đi về phía vạt yến mạch dại, với bé Oo Oo nằm gọn trong địu và cái Oom bé bỏng cắp theo chiếc rổ. Các người cứ việc thao thao bất tuyệt chuyện con voi ma mút ngã đè lên Boob, Cain giáng đòn xuống Abel, quả bom đã dội xuống Nagasaki, khối sền sệt rực lửa trút xuống dân làng, và chuyện hỏa tiễn dội xuống Đế quốc Hắc ám, cùng tất thảy những nấc thang khác trong Bước Tiến của Con Người.

Nếu như cái việc nhặt nhạnh một thứ ta muốn, bởi nó hữu dụng, ăn được hay đẹp đẽ, rồi bỏ vào một cái túi hay cái rổ, hay một vật chứa từ vỏ cây hoặc lá cây cuộn lại, hoặc một tấm lưới bện bằng chính tóc mình, hay bất cứ thứ gì ta có, và rồi mang nó về nhà cùng ta - nhà lại là một kiểu túi hay bị khác, rộng lớn hơn, một vật chứa dành cho con người - và rồi sau đó ta lấy nó ra để ăn, để sẻ chia hay cất trữ cho mùa đông trong một vật chứa vững chãi hơn, hoặc đặt nó vào bọc thuốc, điện thờ hay bảo tàng, hoặc một nơi linh thiêng - khu vực chứa đựng những gì thiêng liêng nhất, và rồi ngày hôm sau ta lại làm y như thế - nếu những việc đó là bản tính con người, nếu điều kiện để làm người chỉ cần có thế, thì rốt cuộc tôi cũng là một con người. Một cách trọn vẹn, tự do, hân hoan, lần đầu tiên trong đời.

Cũng phải nói ngay rằng, tôi không hề là một con người hiền khô hay e ngại xô xát. Tôi là một mụ đàn bà luống tuổi, cáu bẳn, sẵn sàng vung chiếc túi xách của mình một cách bạo liệt để đánh đuổi bọn du côn. Tuy nhiên, tôi chẳng bao giờ (mà cũng chẳng ai khác) coi bản thân mình là anh hùng vì đã làm vậy. Đó chỉ là một trong những việc khỉ gió mà ta buộc phải làm để có thể tiếp tục hái yến mạch dại và kể chuyện.

Chính câu chuyện mới tạo ra sự khác biệt. Chính câu chuyện đã che đậy nhân tính của tôi khỏi tôi, cái câu chuyện mà những gã thợ săn voi ma mút kể về việc đập phá, đâm chém, cưỡng hiếp, giết chóc, về Anh Hùng. Câu chuyện tuyệt diệu, tẩm đầy nọc độc của Chứng Ngộ Độc Thịt. Câu chuyện của kẻ sát nhân.

Đôi khi tôi cảm giác như câu chuyện ấy đang đi đến hồi kết. E rằng rồi sẽ chẳng còn câu chuyện nào được kể nữa, một vài người trong chúng tôi ngoài này, giữa những vạt yến mạch dại, giữa những cánh đồng ngô xa lạ, nghĩ rằng tốt hơn hết là nên bắt đầu kể một câu chuyện khác, một câu chuyện mà có lẽ mọi người có thể tiếp tục nối dài ngay khi câu chuyện cũ kia đã tàn. Có lẽ vậy. Vấn đề là, tất cả chúng ta đều đã để bản thân trở thành một phần của câu chuyện kẻ sát nhân đó, và vì thế chúng ta có thể sẽ bị kết liễu cùng với nó. Bởi thế, cảm giác cấp bách thôi thúc tôi tìm kiếm bản chất, chủ đề và ngôn từ cho một câu chuyện khác - câu chuyện chưa từng được kể, chuyện của sự sống.

Nó xa lạ, nó không dễ dàng tuôn ra nơi đầu môi chót lưỡi một cách vô thức như câu chuyện của kẻ sát nhân, nhưng dẫu sao, nói “chưa từng được kể” thì cũng hơi quá lời. Người ta vẫn kể câu chuyện của sự sống từ ngàn xưa, bằng đủ loại ngôn từ và cách thức. Các huyền thoại về sáng thế và biến đổi, những chuyện về kẻ lừa gạt, truyện dân gian, truyện tiếu lâm, tiểu thuyết…

Tiểu thuyết, về căn bản, là một loại hình câu chuyện phi anh hùng. Dĩ nhiên, Người Hùng vẫn thường xuyên tước đoạt lấy nó, bởi bản tính của hắn vốn là chiếm đoạt mọi thứ và nhào nặn nó, đồng thời thiết lập nên những sắc lệnh và lề luật hà khắc nhằm kiểm soát chính cái thôi thúc giết chóc của mình. Vậy nên Người Hùng đã ban sắc lệnh thông qua những kẻ phát ngôn của hắn là các Nhà Lập Pháp, rằng thứ nhất, hình hài chuẩn mực của tự sự phải mang dáng dấp của mũi tên hay ngọn giáo, bắt đầu từ điểm này và phóng thẳng đến điểm kia và PHẬP! găm trúng mục tiêu (mục tiêu lăn đùng ra chết); thứ hai, mối bận tâm cốt lõi của tự sự, bao gồm cả tiểu thuyết, là xung đột; và thứ ba, câu chuyện sẽ chẳng có giá trị gì sất nếu hắn không chễm chệ ở trong đó.

Tôi phản đối tất thảy những điều đó. Tôi dám nói rằng hình hài tự nhiên, đích đáng và phù hợp nhất của tiểu thuyết có lẽ là hình dáng của một cái bao hay một chiếc túi. Một cuốn sách chứa đựng ngôn từ. Ngôn từ chứa đựng vạn vật. Chúng cưu mang ý nghĩa. Một cuốn tiểu thuyết là một bọc thuốc, cất giữ vạn vật trong một mối tương quan đặc thù, đầy sức mạnh với nhau và với chúng ta.

Một mối quan hệ giữa các yếu tố trong tiểu thuyết có thể là xung đột, nhưng việc quy giản tự sự vào xung đột thì thật lố bịch. (Tôi từng đọc một cuốn cẩm nang dạy viết lách bảo rằng, “Một câu chuyện nên được xem như một trận chiến,” và rồi thao thao bất tuyệt về chiến lược, tấn công, chiến thắng, v.v.) Xung đột, cạnh tranh, căng thẳng, tranh đấu, v.v., bên trong tự sự - khi được định hình như một chiếc túi đựng/cái bụng/cái hộp/ngôi nhà/bọc thuốc - có thể được xem như những yếu tố cần thiết của một tổng thể, mà tự thân tổng thể ấy không thể bị định hình rạch ròi là xung đột hay hòa hợp, bởi mục đích của nó chẳng phải là sự phân định thắng thua hay trạng thái tĩnh tại, mà là một quá trình tiếp diễn không ngừng.

Rốt cuộc, có một điều rành rành là Người Hùng trông chẳng oai phong chút nào trong chiếc túi này. Hắn cần một sân khấu, một bệ đỡ hay một đỉnh cao. Tống hắn vào một cái túi, trông hắn ngớ ngẩn hệt như một con thỏ hay một củ khoai tây. Đó là lý do vì sao tôi chuộng tiểu thuyết: thay vì những anh hùng, chúng chứa đựng những con người.

Vậy nên khi bắt tay vào viết tiểu thuyết khoa học viễn tưởng, tôi khệ nệ vác theo cái bao tải to tướng chứa cơ man nào là đồ đạc này, chiếc túi của tôi nhồi nhét đầy những kẻ yếu đuối và những tay vụng về, cùng những hạt sạn li ti còn nhỏ hơn cả hạt cải, và những tấm lưới bện tinh vi mà khi kỳ công gỡ ra, người ta mới thấy bên trong chứa một viên sỏi xanh, một cỗ máy thời gian vẫn đang tích tắc hoạt động điềm tĩnh để báo giờ trên một thế giới khác và một cái sọ chuột nhắt; chiếc túi ấy lèn chặt những khởi đầu không có hồi kết, những khai mở, những mất mát, những biến đổi và dịch chuyển, và chứa đựng nhiều ngón nghề mánh lới hơn là những xung đột, ít vinh quang khải hoàn hơn nhiều so với những cạm bẫy và hoang tưởng; nó nhồi đầy những con tàu vũ trụ mắc kẹt, những phi vụ thất bại, và những con người ngơ ngác không hiểu sự tình. Tôi nói bên trên rằng thật khó để nhào nặn ra một câu chuyện lôi cuốn từ việc lột vỏ yến mạch, chứ tôi không nói điều đó là bất khả. Có ai bảo viết tiểu thuyết là chuyện dễ dàng cơ chứ?

Nếu khoa học viễn tưởng là thần thoại của công nghệ hiện đại, thì huyền thoại của nó đầy tính bi kịch. “Công nghệ”, hay “khoa học hiện đại” (dùng những từ này theo cái cách người ta vẫn thường dùng, như một lối gọi tắt chẳng buồn cật vấn để chỉ các ngành khoa học tự nhiên và nền công nghệ cao được bồi đắp trên nền tảng tăng trưởng kinh tế không ngừng nghỉ), vốn là một công cuộc rặt tính anh hùng, nồng nặc mùi Hercules, mùi Prometheus, được thai nghén như một sự khải hoàn, do đó rốt cuộc lại là một tấn bi kịch. Những câu chuyện thể hiện huyền thoại này sẽ là, và đã luôn là, câu chuyện về chiến thắng (con người chinh phục trái đất, không gian, người ngoài hành tinh, cái chết, tương lai, v.v.) và bi kịch (ngày tận thế hay thảm hoạ diệt chủng).

Tuy nhiên, nếu ta né cái mô thức tuyến tính kiểu Mũi-tên-(giết-chóc)-của-Thời-gian của chủ nghĩa Anh hùng-Công nghệ, và tái định nghĩa công nghệ cùng khoa học chủ yếu như chiếc túi đựng văn hóa thay vì vũ khí của sự thống trị, thì một hệ quả thú vị là khoa học viễn tưởng có thể được nhìn nhận như một địa hạt bớt phần cứng nhắc và chật hẹp hơn rất nhiều, không nhất thiết cứ phải sặc mùi Prometheus hay nhuốm màu khải huyền, mà trên thực tế, nó lại mang dáng dấp của thể loại văn học hiện thực chứ không phải của thần thoại nữa.

Đó là một thứ hiện thực kỳ lạ, nhưng thực tại của ta cũng lạ kỳ mà.

Khoa học viễn tưởng khi được nhận thức một cách đúng đắn thì cũng tựa như mọi áng văn hư cấu nghiêm túc khác, dẫu có trào lộng đến đâu thì cũng là một phương cách nỗ lực phác họa lại những gì thực sự đang diễn ra, những gì con người thực sự làm và cảm nhận, cách con người móc nối với vạn vật trong cái mớ bòng bong vĩ đại này, trong cái khoang bụng của vũ trụ - cái tử cung cưu mang vạn vật sắp thành hình và nấm mồ chôn vùi vạn vật đã trôi qua, trong một câu chuyện không có hồi kết. Ở trong đó, cũng như trong mọi áng văn chương hư cấu, có dư dả không gian để chèn vị trí cho Con Người vào đúng nơi hắn thuộc về, ở đúng trật tự của hắn trong sự vận hành của tạo hóa, có dư dả thời gian để hái lượm cơ man nào là yến mạch dại rồi gieo trồng chúng, để cất tiếng hát ru cái Oom bé bỏng, để lắng nghe chuyện tếu táo của Ool, và ngắm nhìn lũ sa giông, ấy thế mà câu chuyện vẫn chưa hề kết thúc. Vẫn còn đó những hạt mầm chờ được nhặt nhạnh, và còn cả không gian bao la trong chiếc túi của những vì sao.

Bạn muốn tự mình đọc được bài luận gốc bằng tiếng Anh? Mời bạn tham gia lớp hướng dẫn đọc của Quýt nhé!

Dạo một vòng các trang MXH và các blog bằng tiếng Việt trên Google thì mình không nhận được câu trả lời thoả đáng cho vấn đề này. Hầu hết các bài đăng chỉ giới thiệu đầu sách cụ thể chứ không giới thiệu được tư duy chọn sách, nên mình đăng bài này để trám vào chỗ trống đó, giúp bạn có cách để TỰ MÌNH tìm ra cuốn sách phù hợp, chứ không thể trông chờ người ta cho bạn những cái list mãi được.

Bài viết phù hợp nhất với các bạn có khả năng tiếng Anh ở khoảng B1-B2, hoặc đầu C1, đã thích đọc sách tiếng Việt rồi và giờ muốn làm quen với ngoại văn. Mình sẽ nói nhiều về sách văn học hơn nhé do đây là lĩnh vực mình quen thuộc.

Bản thân mình cũng mất hàng năm loay hoay mới có thể đúc kết ra được một vài điều dưới đây. Mong là giúp các bạn tiết kiệm được thời gian.

Các điểm cần tính tới khi chọn sách

Đầu tiên mình nói luôn, bạn hỏi bất kỳ ai với mong muốn “tìm một quyển hay hay” để đọc, chỉ cần là ngoại văn là được, thì khả năng rất cao bạn sắp sửa phí tiền cho một cuốn sách không phù hợp. Tại vì bản thân bạn còn đang chẳng biết mình muốn gì. Vậy bạn nên tìm sách trên những tiêu chí nào?

1/ Sở thích cá nhân:

Cái này là tối quan trọng. Bạn thích văn học? Cụ thể là văn học gì? Trinh thám, tình cảm lãng mạn, đời sống nhẹ nhàng, có cốt truyện cụ thể hay không nặng cốt truyện mà thiên về cảm xúc, cái đẹp văn chương? Bạn thích sách non-fiction thì cụ thể là lĩnh vực gì? Self-help, kinh doanh, kinh tế tài chính, nghệ thuật hay triết học/khoa học thường thức?

Bởi sách ngoại văn thì cũng là sách, bạn phải đọc cái gì mình thích chứ không nên nhắm mắt mua bừa. Tất nhiên là mua bừa thì cũng được thôi, về đọc không thích thì mua quyển khác, nhưng làm vậy vừa tốn tiền, vừa tốn thời gian quý báu.

Thường nhiều khi xác định sở thích xong là đã chọn được sách rồi. Mình hay khuyên các bạn là nên chọn bản tiếng Anh của cuốn sách mình yêu thích, sau đó đọc song song bản tiếng Anh với tiếng Việt. Làm như vậy bạn đỡ nản hơn rất nhiều. Với cách đọc này, cứ đặt mục tiêu càng ngày càng đọc hiểu được đoạn dài mà không phải quay lại đối chiếu với bản tiếng Việt.

Hồi xưa mình đọc theo cách này, ngày đầu thì cứ 2 3 câu là đọc tiếng Việt một lần, dần dần up lên một đoạn, rồi một trang; tới cuối truyện là mình đã quen rồi không cần đối chiếu nữa.

Nhưng nếu chỉ dựa vào sở thích không thì rất dễ nảy sinh ra một vấn đề: khả năng tiếng Anh của bạn chưa đủ để đọc những gì bạn thích.

2/ Khả năng ngôn ngữ:

Điểm chung mình thấy ở rất nhiều người mới đọc văn học bằng tiếng Anh là hay nhảy vào văn học kinh điển - Jane Austen, Emily Bronte, Dostoevsky, nói chung là những tên tuổi lớn.

Tuy nhiên, nếu bạn chưa đọc văn học bằng tiếng Anh bao giờ, trước nay mới chỉ tiếp xúc với tiếng Anh học thuật (học trên trường, IELTS, hoặc cùng lắm là xem sitcom) thì bạn chưa đọc được PHẦN LỚN văn học kinh điển đâu. Lý do:

1. Tiếng Anh họ dùng không phải tiếng Anh hiện đại. Cấu trúc câu và từ vựng tác giả dùng thường xa lạ với tiếng Anh bạn đang sử dụng.

2. Văn học kinh điển thường hay được tung hô và nhiều người viết những lời có cánh về nó - và tất nhiên đều là những tung hô chính xác. Nhưng nó đòi hỏi người đọc phải có trải nghiệm và hiểu biết nhất định để nhận biết và trân trọng được cái hay của nó. Mình khuyên bạn nên làm quen với văn học kinh điển bằng tiếng Việt trước.

Thế làm sao để xác định đâu là những cuốn phù hợp với khả năng ngôn ngữ của bạn?

Thứ nhất, chọn những cuốn sách được viết trong vòng 20 năm trở lại đây: ngôn ngữ sẽ quen thuộc hơn.

Thứ hai, nên đọc thử trước khi mua. Có hai cách đánh giá:

1. bạn hiểu được dễ dàng 7-80% nội dung của ba trang đầu tiên; hoặc

2. hiểu được gần như trọn vẹn mệnh đề chính của các câu (tức hiểu chủ ngữ, động từ, tân ngữ). Bởi sao, mọi người hay nói là đoán từ theo ngữ cảnh; điều đó nghĩa là bạn phải tự hiểu được mệnh đề chính, rồi các phần phụ thì mình đoán từ nương theo đó. Chứ cái chính không hiểu thì không đoán được cái phụ đâu.

Một số lời khuyên từ trải nghiệm cá nhân của mình trong quá trình tự đọc và dạy đọc:

1. Sách non-fiction thì mình thấy mỗi cuốn một kiểu, nhưng phần lớn những cuốn kiểu về kinh doanh, lãnh đạo, nói chung là sách hướng tới đại chúng thì thường có lối viết khá dễ đọc, gãy gọn, có nhiêu nói nhiêu. Nên đọc non-fiction dạng này thường là cách tiếp cận khá ổn. Các cuốn khoa học thường thức thường phức tạp hơn, đòi hỏi bạn biết thêm từ vựng về khoa học, nhưng nếu bạn đã học IELTS rồi thì mình nghĩ cố gắng là sẽ đọc được.

2. Sách văn học: các cuốn dễ đọc thường là sách thiếu nhi, sách Young Adult, và văn học Nhật dịch sang tiếng Anh. Nhóm sách này rất đa dạng, bạn ra bất kỳ tiệm sách nào cũng có. Với những bạn tiếng Anh yếu hơn - ở tầm B1, nên tránh các cuốn dành cho người lớn mà viết ngôn ngữ gốc là tiếng Anh, vì theo mình thấy, những cuốn này thường cấu trúc câu khá rối rắm và trường từ vựng rất lạ.

3/ Nội dung:

Nói sách non-fiction trước nhé. Dạo gần đây mình thấy một số tựa dạng khoa học thường thức nổi lên, nghe tên rất hay, như là The Body Keeps the Score chẳng hạn. Nghe tên thì rất kêu, nhưng khi mở ra đọc thì có những chương bàn rất sâu về khoa học thần kinh, mà nếu không hiểu mấy chương đó thì những chương sau cũng không hiểu gì luôn. Tức là cách tiếp cận của sách là theo hướng khoa học/ nghiên cứu, chứ không phải là một cái gì đó mì ăn liền, đưa ra cho bạn lời khuyên hay một câu chuyện dễ hiểu. Nếu bạn mới đọc thì sẽ bị ngợp và dễ chán. Những cuốn này nên để dành cho sau này khi khả năng đọc của bạn đã tốt hơn.

Cách để nhận diện những cuốn như thế: Dễ thôi, bạn nhìn vào mục lục và xem thử trang đầu của mỗi chương.

Nếu mới đọc, bạn nên chọn những cuốn mà mỗi chương nói một chủ đề riêng biệt, tiếp cận theo hướng kinh nghiệm thay vì khoa học. Ví dụ như thế này:

Sách fiction:

Tất nhiên vẫn quy về sở thích của bạn, nhưng nếu muốn “game” dễ hơn thì bạn nên chọn những cuốn:

1. Có cốt truyện rõ ràng: để bạn dễ theo dõi, có sự tò mò nhất định. Để khi mà nản quá thì vẫn có sự tò mò thúc đẩy bạn đọc tiếp để xem sắp có cái gì xảy ra :D

2. Chia thành từng phần nhỏ, mỗi phần là một câu truyện riêng biệt. Ví dụ: The Miracles of The Namiya General Store; The Kamogawa Food Detectives; What You Are Looking For Is in the Library hay 84, Charing Cross Road. Mình hay làm mấy list kiểu này trên Instagram Quýt Tập Đọc, bạn có thể theo dõi hehe.

3. Nên chọn cuốn nào ngăn ngắn thôi, khoảng 100 trang, để có cảm giác thành tựu, ôi mình đọc xong một cuốn rồi nè!!! Dần dần sức bền và tốc độ đọc tăng lên thì hẵng đọc các cuốn dài hơn.

Chọn được sách rồi thì nên đọc như thế nào?

Cụ thể cách đọc mình sẽ viết thành bài khác. Còn ở phần này, mình muốn bàn về cách tiếp cận một quyển sách.

Giờ giả sử bạn đã chọn lấy một cuốn sách phù hợp rồi. Bạn ngồi xuống rồi cứ thế mở ra đọc thôi hay cần làm gì thêm nữa? Sau khi thấy rất nhiều người cứ đọc rồi lại bỏ, vài tháng sau có động lực lại cầm lên đọc (rồi lại bỏ, và vòng lặp này cứ tiếp diễn), thì mình có mấy suy nghĩ và đề xuất như sau.

Việc bạn làm gì đấy xong cứ bỏ ngang hông là chuyện HIỂN NHIÊN nếu như việc đó không mang lại lợi ích hay phục vụ bất kỳ mục tiêu nào của bạn. Ta phải thừa nhận với nhau là việc đọc được một quyển sách bằng tiếng Anh không làm cho bạn được tăng lương ngay lập tức, hay có được sự trọng vọng của xã hội.

Thế nên, để nhận được nhiều nhất từ việc đọc, bạn trước hết phải trả lời được câu hỏi: Tôi đọc cuốn này để làm gì? Rồi tuỳ vào mục tiêu đọc mà có cách đọc cho đúng.

Và mỗi lần đọc chỉ nên có 1, tối đa 2 mục tiêu thôi, và mục tiêu phải rõ ràng chứ không phải mơ hồ như “đọc tốt hơn”, “tăng khả năng” - tốt hơn là tốt hơn thế nào, tăng là tăng bao nhiêu, đo đếm bằng cái gì?

Mình ví dụ một số mục tiêu nhé:

1. Tôi đọc để tăng từ vựng: Khi đọc, chỉ tập trung vào “đào” từ vựng mới, highlight, dịch, học thuộc từ vựng trong văn cảnh đó, tra từ trên mạng xem nó còn được dùng trong văn cảnh nào khác hay không. Mục tiêu mỗi ngày học được 3 từ như thế, học là nhớ, không quên.

2. Tôi đọc để làm quen với cấu trúc câu: Phân tích cấu trúc câu, phân loại các câu có cấu trúc giống nhau, xem có câu nào cấu trúc lạ lùng thì note lại và trong quá trình đọc tiếp để ý xem có câu nào cấu trúc tương tự không. Thường thì khi đọc sách do style viết của tác giả thì cấu trúc câu thường lặp khá nhiều.

3. Tôi đọc để thư giãn sau một ngày dài làm việc mệt mỏi: cũng được thôi nhưng mục tiêu như vậy thì dễ bị bỏ ngang hông lắm vì thư giãn có nhiều cách khác, không nhất thiết phải đọc. Có thể thay đổi thành “đọc để tập nắm vững cốt truyện” hay “đọc để tìm ra logic giữa các đoạn với nhau” → vừa thư giãn, vừa có một mục tiêu cụ thể nào đó để nương vào.

4. Tôi đọc để tìm hiểu chủ đề đó: mục tiêu này rất tốt, với mục tiêu này, sau mỗi chương hoặc mỗi phần, bạn nên tóm tắt lại thông tin, nếu tóm được bằng tiếng Anh thì tốt không thì viết tiếng Việt thôi là được. Rồi xem mình có áp dụng được gì vào công việc/đời sống không, hoặc có suy tư gì về thông tin đó hay không.

Vân vân… Mình chỉ ví dụ thôi chứ mỗi người sẽ có mục tiêu khác nhau, quan trọng là bạn dựa vào mục tiêu ấy để có cách tiếp cận cho chính xác, thay vì cứ ngồi xuống đọc một lèo, hiểu thì hiểu không hiểu thì bỏ.

Đọc chơi chơi cũng được nha, nhưng có mục tiêu thì bạn tiến bộ nhanh hơn thôi.

Ví dụ như mình bây giờ không cần học tiếng Anh nữa, mình sử dụng ngôn ngữ thoải mái rồi, thì khi đọc mục tiêu của mình sẽ như sau: lần đọc đầu tiên, tập trung theo dõi cốt truyện; sau khi đọc xong lần một mình có một nhân vật yêu thích và mình có một nhận định về nhân vật ấy, thì mình đọc lại lần hai để theo dõi và test xem nhận định của mình có đúng hay không, liệu có chi tiết nào lật đổ nhận định của mình hay không. Lần đọc thứ ba mình chỉ để ý các đoạn mô tả không gian để xem bối cảnh hỗ trợ thế nào trong việc truyền tải chủ đề. Đấy là ví dụ về việc đọc có mục đích.

Câu hỏi thường gặp: Đọc có giúp cải thiện kỹ năng viết không?

Có và không. Có nếu bạn đọc thường xuyên, đọc rất nhiều và đọc với chủ đích là để tập viết. Thế nào là đọc với chủ đích tập viết?

Là khi bạn đọc tập trung vào việc học hỏi văn phong, cách dùng từ, mở rộng trường từ vựng, để ý cách tác giả triển khai ý tưởng và bắt chước điều đó để tập triển khai ý tưởng của mình.

Còn chỉ đọc không thôi, thì có lẽ phải rất lâu, rất lâu, khi lượng đủ nhiều chuyển hoá thành chất, thì bạn mới viết tốt lên được. Mình rút ra từ cá nhân thôi: khả năng đọc hiểu của mình ở mức 10 thì khả năng viết nó chỉ theo sau ở mức 2, mức 3, chứ không phải cứ đọc giỏi, đọc trôi chảy là viết cũng theo như thế. Không có đâu.

Câu hỏi thường gặp: Đọc bao nhiêu là đủ?

Theo kinh nghiệm cá nhân của mình, bạn không cần đọc quá nhiều, chỉ cần đọc liên tục. Mỗi ngày bạn dành ra 10 phút đọc cũng được.

Ở lớp tập đọc của mình, sau khi học viên đã có nền tảng đọc và xử lý nghĩa đen rồi, mình sẽ có buổi đọc speed reading, tức là cho học viên đọc bấm giờ: trong 10 phút đọc hết được 2 trang; đảm bảo đọc phải hiểu. Những lúc tập trung như thế các bạn đọc được rất tốt. Hết 10 phút căng não thì bắt đầu quay lại những từ vựng ban nãy đoán bừa hoặc chưa hiểu, ngâm nga tra từ để hiểu trọn vẹn mất thêm 10 phút nữa, tổng cộng 20 phút cho một session đọc chất lượng.

Tức là không cần nhiều thời gian. Miễn là trong lúc đọc bạn tập trung và quay lại ý bên trên là đọc có mục tiêu là đủ.

Mình tin là bạn làm gì cũng chỉ cần liên tục và bền bỉ, chỉ trong 2 tháng sẽ thấy mình rất khác với ngày đầu tiên.

ˎˊ˗⋆｡°✩📄✩°｡⋆˗ˊˎ

Quýt có lớp hướng dẫn đọc NON-FICTION (sách, tiểu luận, báo chí) tiếng Anh, dành cho đối tượng người trưởng thành, có chút vốn liếng tiếng Anh, có thể sử dụng tiếng Anh trong đời sống thường nhật nhưng cầm sách lên đọc lại không hiểu gì.

Học liệu trong khoá sẽ là những bài luận với chất lượng nội dung và văn phong cao như những bài bạn chuẩn bị đọc dưới đây.

Thông tin lớp vui lòng xem tại ĐÂY. Quýt xin cảm ơn.

Cũng như nhiều bạn bè đồng lứa, tôi được nuôi dạy theo triết lý “nhàn cư vi bất thiện”. Vốn là một đứa trẻ có đạo đức, tôi tin tất thảy những điều người ta bảo ban và hình thành nên một thứ lương tâm, thứ đã buộc tôi phải làm việc cật lực cho đến tận giây phút này. Nhưng dù lương tâm ấy vẫn kiểm soát hành động của tôi, thì tư tưởng của tôi đã trải qua một cuộc cách mạng. Tôi cho rằng người ta đã làm việc quá nhiều trên thế giới này, rằng những tác hại khổng lồ đã nảy sinh từ niềm tin rằng lao động là vinh quang, và những quốc gia công nghiệp cần bắt đầu rao giảng những điều khác đi so với những thứ hiện giờ người ta vẫn nói. Ai cũng biết câu chuyện về một người lữ khách xứ Naples nhìn thấy mười hai kẻ ăn mày nằm dài trong nắng (đó là thời trước khi Mussolini lên nắm quyền), và đề nghị tặng một đồng lira cho kẻ lười biếng nhất trong số họ. Mười một người nhảy lên đòi, vậy là ông ta tặng đồng tiền cho người thứ mười hai. Người lữ khách này thâm thuý đấy. Nhưng tại những quốc gia không được hưởng cái nắng Địa Trung Hải, người ta khó tận hưởng sự nhàn rỗi hơn, và sẽ cần một cuộc tuyên truyền để khởi xướng nó. Tôi hy vọng sau khi đọc xong những trang viết sau đây, các lãnh đạo hội Thanh niên Cơ Đốc (Y. M. C. A.) sẽ phát động một chiến dịch kêu gọi những thanh niên ưu tú buông bỏ hết không làm gì cả. Nếu được vậy, tôi coi như đã không sống hoài sống phí.

Trước khi đưa ra luận điểm bênh vực sự nhàn hạ, tôi phải dẹp bỏ một luận điệu tôi không tài nào chấp nhận được. Hễ một người vốn đã dư dả muốn xắn tay làm những công việc thường nhật như là dạy học hay đánh máy chẳng hạn, người ta lại bảo làm thế là cướp mất miếng cơm của kẻ khác, và như thế là thất đức lắm. Nếu lí lẽ này mà đúng, thì hoá ra chỉ cần chúng ta ngồi chơi xơi nước hết cả là ai cũng no căng bụng hay sao. Những kẻ nói vậy thường quên rằng người ta kiếm được bao nhiêu thì thường tiêu bấy nhiêu, và chính nhờ tiêu pha mà họ tạo ra công ăn việc làm cho người khác. Chừng nào một người còn tiêu xài số tiền mình kiếm được, thì anh ta trả lại miếng cơm cho thiên hạ qua đường chi tiêu cũng nhiều y hệt như lúc anh ta lấy bớt đi qua đường kiếm chác vậy. Nói theo góc nhìn này thì kẻ tội đồ đích thực lại là những người tiết kiệm. Nếu như anh ta cứ nhét tiền tiết kiệm vào bít tất, giống như mấy bác nông dân Pháp trong truyện ngụ ngôn, thì rõ ràng anh ta chẳng tạo ra miếng cơm cho ai cả. Còn nếu anh ta mang tiền đi đầu tư thì vấn đề lại nhập nhằng hơn, ta sẽ tính ấy là chuyện khác.

Một cách xử lý khoản tiết kiệm thường thấy là mang cho chính phủ vay. Mà ngặt nỗi, phần lớn chi tiêu của hầu hết các chính phủ tự xưng là văn minh đều nướng vào việc trả nợ cho các cuộc chiến đã qua và rục rịch chuẩn bị cho các cuộc chiến sắp tới, thành thử ra cái kẻ đem tiền cho chính phủ vay cũng cùng một giuộc với mấy tay ác nhân đi mướn sát thủ trong kịch Shakespeare. Kết cục cho thói quen tài chính của gã ấy là nâng cao khí tài cho cái chính phủ mà gã cho vay tiền. Dĩ nhiên sẽ tốt hơn nếu gã tiêu phứt số tiền ấy đi, kể cả là tiêu vào rượu chè hay bài bạc.

Kiểu gì cũng có người bảo là, chuyện sẽ khác hẳn nếu anh ta đem tiền đi đầu tư vào các công ty xí nghiệp. Nếu những công ty ấy mà làm ăn khấm khá hay sản xuất được cái gì hữu dụng thì tôi cũng xin nghe. Nhưng giờ thì ai cũng phải thừa nhận là các công ty thường thất bại thảm hại. Điều ấy tức là một đống sức người, thay vì dùng vào việc làm ra thứ gì đó cho thiên hạ hưởng thụ, lại bị nướng vào việc chế tạo máy móc, để rồi khi đống máy móc ấy thành hình thì lại nằm đắp chiếu và chẳng tạo ra giá trị gì cho ai. Thế nên cái gã đem tiền đi đầu tư vào một vụ làm ăn rồi phá sản thì vừa hại mình vừa hại người. Giả như hắn dùng tiền đó để mở tiệc chiêu đãi bạn bè thì họ (hy vọng là) sẽ được vui vẻ, và cả những người được hắn trả tiền cũng vui lây, nào là ông hàng thịt, bác hàng bánh, cho tới tay buôn rượu lậu. Nhưng nếu hắn ném tiền vào việc lắp đường ray xe điện ở một cái chốn mà không ai thèm đi xe điện, thì hắn đã lái một đống sức lao động vào cái ngõ cụt mà chẳng ai được hưởng lợi gì sất. Ấy thế mà, khi ai đó khánh kiệt vì đầu tư thất bại, người ta sẽ coi anh ta là nạn nhân của vận rủi oan nghiệt, trong khi gã ăn chơi hào phóng kia, người đã tiêu tiền một cách đầy “bác ái”, lại bị coi là đồ ngu và là một kẻ lông bông.

Tất cả những lời trên chỉ là dẫn nhập thôi. Tôi muốn nói một cách hết sức nghiêm túc rằng thế giới hiện đại đang hứng chịu biết bao tai ương do cái niềm tin rằng lao động là vinh quang gây ra, và rằng con đường dẫn tới hạnh phúc và thịnh vượng thực ra nằm ở chỗ cắt giảm công việc một cách có tổ chức.

Đầu tiên: công việc là gì? Công việc có hai loại: loại thứ nhất là xê dịch vị trí của vật chất trên hoặc gần bề mặt trái đất so với các vật chất khác; loại thứ hai là sai bảo kẻ khác làm cái việc xê dịch đó. Loại thứ nhất thì khó chịu và thù lao bèo bọt, loại thứ hai thì dễ chịu và được trả lương béo bở. Loại thứ hai này thì có khả năng mở rộng vô tận: bởi đâu chỉ có những người ban phát mệnh lệnh, mà còn có những người cố vấn để xem nên đưa ra những mệnh lệnh gì. Thông thường, hai nhóm người khác nhau sẽ đưa ra hai kiểu lời khuyên trái ngược nhau cùng một lúc, cái sự ấy người ta gọi là chính trị. Kỹ năng cần thiết cho công việc này không phải là kiến thức về vấn đề được khuyên, mà là sự am hiểu về nghệ thuật viết và nói sao cho lọt tai, hay nói trắng ra là nghệ thuật quảng cáo.

Khắp châu Âu, dù ở Mỹ thì không, còn tồn tại một hạng người thứ ba, được trọng vọng hơn cả hai hạng người lao động kia. Ấy là những kẻ nhờ sở hữu đất đai mà có khả năng bắt người khác phải xì tiền ra để đổi lấy cái đặc ân được phép tồn tại và làm việc. Mấy tay địa chủ này thì nhàn rỗi thật đấy, và vì thế người ta có thể kỳ vọng tôi sẽ ca ngợi họ. Thật đáng tiếc, sự nhàn hạ của họ được xây đắp trên công sức của người khác, và kỳ thực, niềm khao khát nhàn hạ của họ, xét trên phương diện lịch sử, chính là căn nguyên của cái đạo lý răn dạy người ta phải làm việc. Điều cuối cùng họ muốn là người ta bắt đầu học theo cái thói của chính họ.

Từ buổi bình minh của văn minh cho tới tận cách mạng công nghiệp, theo lẽ thường, một người làm việc cật lực cũng chỉ sản xuất dư ra chút đỉnh so với mức đủ sống của anh ta và gia đình, mặc cho vợ anh ta cũng làm lụng vất vả chẳng kém, còn lũ trẻ thì lao vào phụ giúp ngay khi chúng vừa đủ lớn. Cái phần dôi ra trên mức nhu cầu tối thiểu ấy cũng không về được tay những người lao động, mà đám thầy tu và binh sĩ vơ vét sạch. Ở những thời đói kém thì còn chẳng có thặng dư, thế mà đám thầy tu và binh sĩ vẫn lột đi nhiêu đó, thế là thành ra bao nhiêu người cần lao chết đói. Hệ thống này duy trì ở Nga cho tới năm 1917, và bây giờ vẫn còn tồn tại ở phương Đông. Ở Anh, bất chấp cuộc Cách mạng Công nghiệp, nó vẫn giữ nguyên mức độ xuyên suốt các cuộc chiến của Napoleon, và kéo dài cho tới tận một trăm năm trước, khi tầng lớp chủ xưởng mới nổi lên nắm quyền. Tại Mỹ, hệ thống này chấm dứt cùng với cuộc Cách mạng, ngoại trừ ở miền Nam. Ở đây, nó trụ lại cho tới tận Nội chiến. Một hệ thống kéo dài đằng đẵng và mới chỉ sụp đổ gần đây dĩ nhiên đã hằn sâu vào nếp nghĩ và quan điểm của con người. Phần nhiều những gì ta mặc nhiên công nhận về tính cao cả của công việc đều bắt nguồn từ hệ thống này, và vì nó đã tồn tại từ trước thời công nghiệp hoá nên nó không còn phù hợp với thời hiện đại nữa. Những phát kiến công nghệ hiện đại cho phép sự nhàn rỗi - trong những giới hạn nhất định - không còn là đặc quyền của một nhóm có thế lực, mà trở thành một quyền lợi được phân bổ đồng đều cho cả cộng đồng. Đạo đức của làm việc chính là đạo đức của nô lệ, mà trong thời hiện đại thì thế giới đâu cần nô lệ nữa.

Rõ ràng là trong những cộng đồng nguyên thuỷ, nếu cứ để nông dân được tuỳ nghi quyết định thì không đời nào họ chịu nhả ra phần thặng dư còm cõi mà đám binh lính với thầy tu vẫn bám vào để sống, họ thà làm ít đi hoặc ăn nhiều lên còn hơn. Thoạt tiên người ta phải dùng vũ lực để ép họ làm việc và cống nạp phần thặng dư ấy. Tuy nhiên dần dà người ta thấy có thể lừa mị họ chấp nhận rằng có một thứ luân lý, rằng bổn phận của họ là phải cày cuốc thật lực, mặc dù một phần thành quả lao động ấy là để đem đi nuôi béo những kẻ ngồi mát ăn bát vàng. Nhờ chiêu này, người ta đỡ phải dùng tới vũ lực, và chi phí cai trị cũng giảm hẳn. Tới tận này nay, 99% người làm công ăn lương tại Anh sẽ sốc ngã ngửa nếu người ta bảo họ rằng nhà vua không nên có thu nhập cao hơn một anh thợ quèn. Khái niệm về bổn phận, xét trên khía cạnh lịch sử, vốn là một công cụ để những kẻ cầm quyền dụ dỗ người khác sống vì lợi ích của chủ nhân thay vì lợi ích của chính mình. Dĩ nhiên những kẻ cầm quyền tự che mắt mình trước sự thật này bằng cách tự huyễn rằng lợi ích của họ đồng nhất với lợi ích cao cả hơn của nhân loại. Thỉnh thoảng điều này đúng: những người sở hữu nô lệ ở Athen chẳng hạn, họ dành một phần thời gian rảnh rỗi để tạo ra những đóng góp vĩnh cửu cho nền văn minh, điều mà dưới một chế độ kinh tế công bằng hơn có lẽ đã không thể xảy ra. Sự nhàn hạ là một phần thiết yếu của văn minh, và thời xưa thì sự nhàn hạ của thiểu số phải phụ thuộc vào sức làm việc quần quật của đa số. Nhưng công sức lao động của họ có giá trị, không phải vì làm việc là tốt, mà vì sự nhàn rỗi mới là tốt. Và với kỹ thuật hiện đại, ta hoàn toàn có thể phân phối sự nhàn rỗi ấy một cách công bằng mà chẳng làm tổn hại đến nền văn minh.

Kỹ thuật hiện đại cho phép ta giản lược tối đa công sức lao động cần có để sản sinh ra những gì thiết yếu cho đời sống thường ngày. Điều này thể hiện rõ ràng nhất trong chiến tranh. Khi ấy, tất cả đàn ông trong quân ngũ, tất cả đàn ông đàn bà lo làm đạn dược, tất cả những kẻ lo đi rình mò làm gián điệp, tuyên truyền kích động chiến tranh, hay ngồi trong các văn phòng chính phủ dính líu đến cuộc chiến, đều bị rút khỏi các công việc sản xuất ra cơm gạo. Ấy thế mà, mức sống vật chất chung của dân làm công ăn lương bên phe Đồng minh lại khấm khá hơn cả thời trước lẫn thời sau cuộc chiến. Cái ý nghĩa quan trọng của sự thật này đã bị những báo cáo tài chính che đi; chuyện vay nợ khiến người ta nghĩ rằng họ đang vay tương lai để sống trong hiện tại. Nhưng rõ ràng là không thể như thế: một người không thể ăn một cái bánh mì chưa tồn tại. Chiến tranh đã trỏ tới một kết luận là nếu tổ chức sản xuất một cách khoa học, ta hoàn toàn có thể nuôi dân chúng thời nay sống khá sung túc mà chỉ cần dùng đến một phần nhỏ năng lực làm việc của thế giới hiện đại. Giá như khi chiến tranh kết thúc, ta giữ lại được cái tổ chức khoa học vốn được tạo ra để con người rảnh tay sản xuất và đi làm đạn dược, và giờ làm việc được cắt xuống còn bốn tiếng một ngày, thì mọi sự đã đẹp biết bao. Nhưng thay vào đó, ta lại tìm về cái hỗn loạn của ngày xưa: những kẻ đi làm thuê thì làm việc nhiều giờ liên tục, còn những kẻ thất nghiệp thì chỉ có nước chết đói. Tại sao lại thế? Vì làm việc là bổn phận, và con người ta không nên được nhận lương tương xứng với những gì mình làm ra, mà phải tương xứng với cái đức hạnh được đo đếm bằng sự cần cù của anh ta cơ.

Đây chính là đạo đức của Nhà nước Nô lệ, đem áp vào một bối cảnh chả ăn nhập gì với cái nôi đã sinh ra nó. Hèn chi mà kết cục lại thảm hại đến thế. Thử lấy một ví dụ cho dễ hình dung. Giả dụ vào một lúc nào đó, có một nhóm người đang làm nghề sản xuất ghim cài áo. Họ làm ra đủ số ghim mà cả thế giới này cần, với thời gian làm việc (cứ cho là) tám tiếng một ngày. Rồi ai đó phát minh ra một cái máy giúp cho từng ấy người có thể làm ra gấp đôi số ghim so với trước. Ngặt nỗi thế giới này không cần gấp đôi số ghim: ghim cài vốn đã rất rẻ rồi nên kể cả có hạ giá đi nữa thì họ cũng chẳng mua thêm. Trong một thế giới bình thường thì những người làm ghim sẽ chuyển qua làm việc bốn tiếng thay vì tám tiếng, và mọi sự vẫn êm đẹp như xưa. Nhưng trong thế giới thực tại này, người ta lại cho rằng như thế là băng hoại đạo đức. Công nhân vẫn phải làm tám tiếng, sản xuất ra thừa mứa ghim cài, vài ông chủ sập tiệm, và thế là một nửa số thợ làm ghim trước đây bị đá ra đường. Rốt cục thì tổng thời gian nhàn rỗi cũng y hệt như phương án kia, có điều là một nửa số người thì phải ngồi chơi xơi nước trong khi nửa còn lại thì phải cày như trâu. Theo cách này, người ta đảm bảo rằng sự nhàn rỗi tất yếu kia sẽ gây ra khốn khổ cho tất cả, thay vì trở thành niềm hạnh phúc chung cho tất cả mọi người. Có thể tưởng tượng ra cái gì điên rồ hơn thế nữa không?

Cái ý tưởng rằng người nghèo phải được nhàn hạ luôn làm cho đám người giàu khó thở. Vào đầu thế kỷ 19 tại Anh, một người bình thường phải làm việc 15 tiếng một ngày, đôi khi trẻ con cũng phải làm chừng ấy, còn thông thường thì trẻ con làm 12 tiếng. Khi mấy kẻ rỗi hơi hay chõ mũi vào chuyện người khác gợi ý rằng giờ làm như thế e là hơi dài, thì họ bị độp lại ngay rằng làm việc là để giữ cho người lớn khỏi sa đà rượu chè và trẻ con khỏi sinh hư. Khi tôi còn bé, sau khi cánh thợ thuyền thành thị giành được quyền bầu cử thì luật pháp đã quy định một số ngày nghỉ lễ toàn quốc, và thế là giới thượng lưu phẫn nộ tím mặt. Tôi còn nhớ từng nghe một bà công tước già kêu lên rằng: “Lũ dân nghèo thì cần quái gì ngày nghỉ lễ? Bổn phận của chúng là phải làm việc chứ.” Người đời nay thì bớt toạc móng heo hơn, nhưng cái tâm tính ấy vẫn còn nguyên đó, và nó chính là nguồn cơn của biết bao sự rối rắm về kinh tế.

II

Chúng ta hãy thử cân nhắc đạo đức làm việc một cách sòng phẳng, dẹp hết các niềm tin huyễn hoặc đi. Mỗi con người, vì nhu cầu tất yếu, kiểu gì cũng phải xài hết một lượng thành quả lao động nhất định của đồng loại. Cứ cho là chuyện làm lụng nhìn chung chẳng sung sướng gì, thì việc một kẻ xài nhiều hơn làm là điều bất công. Tất nhiên, anh ta có thể cung cấp dịch vụ thay vì của cải vật chất, ví như một ông thầy thuốc chẳng hạn, nhưng kiểu gì thì hắn cũng phải trao đổi được thứ gì đó để đổi lấy cơm ăn chốn ở. Xét trên mặt này, tôi thừa nhận làm việc là bổn phận, nhưng cũng chỉ đến thế mà thôi.

Tôi sẽ chẳng buồn bàn sâu vào cái thực tế là ở mọi xã hội hiện đại ngoại trừ Liên Xô, khối kẻ trốn được cả cái mức làm việc tối thiểu này: ấy là những người thừa kế gia sản và đám kết hôn vì tiền. Tôi không nghĩ rằng việc những người này được nhàn nhã nó đáng báo động bằng việc những kẻ làm công ăn lương bị ép phải cày tới kiệt sức hay chết đói. Nếu những người làm công ăn lương làm việc bốn giờ mỗi ngày thì sẽ có đủ của cải cho tất cả và không ai phải thất nghiệp - trong trường hợp có một sự tổ chức hợp lý. Ý tưởng này làm lũ giàu sốc óc, bởi họ tin rằng người nghèo không biết cách tận hưởng sự nhàn hạ. Ở Mỹ, có những kẻ làm việc điên cuồng ngay cả khi đã rất giàu rồi; tự nhiên thôi, những kẻ như thế rất căm phẫn cái ý tưởng cho dân làm công được nhàn rỗi, trừ cái kiểu nhàn rỗi nghiệt ngã là bị thất nghiệp ra. Thực tình, con trai họ nhàn rỗi họ cũng không chịu được. Quái đản thay, trong khi họ muốn con trai mình cày cuốc cật lực đến mức chẳng còn thời gian mà sống cho văn minh, thì họ lại không phiền hà gì khi vợ và con gái mình chẳng phải động móng tay làm gì sất. Cái thói ngưỡng mộ sự vô dụng đầy trịch thượng ấy, vốn lan sang cả hai giới trong xã hội quý tộc, thì dưới chế độ tài phiệt lại chỉ giới hạn ở đàn bà; tuy nhiên, điều này chẳng làm cho nó hợp lẽ thường hơn chút nào.

Cũng phải thừa nhận rằng việc biết sử dụng sự nhàn rỗi một cách khôn ngoan là sản phẩm của văn minh và giáo dục. Một người cày cuốc cật lực cả đời sẽ buồn chán vô cùng nếu đột nhiên một ngày được nhàn nhã. Nhưng nếu thiếu đi một lượng thời gian nhàn nhã đáng kể, người ta sẽ bị cắt đứt khỏi biết bao điều tốt đẹp trên đời. Không có lý do gì để phần lớn con người phải chịu sự thiếu hụt này, chỉ có thứ chủ nghĩa khổ hạnh ngu ngốc, mà thường là ép người khác khổ hạnh hộ mình, mới khiến ta khăng khăng đòi làm việc quá mức trong khi chẳng ai cần ta làm vậy.

Trong tín điều mới đang chi phối chính quyền Nga, dẫu có nhiều điểm khác biệt với những giáo huấn truyền thống của phương Tây thì vẫn có những thứ bất biến. Thái độ của giai cấp thống trị, đặc biệt là những người kiểm soát bộ máy tuyên truyền giáo dục người dân về chủ đề “phẩm giá của lao động” thì gần như y hệt những gì giai cấp cai trị trên thế giới vẫn rao giảng về cái gọi lại “người nghèo lương thiện”. Sự cần cù, đàng hoàng, sẵn lòng làm việc nhiều giờ vì những lợi ích xa xôi, thậm chí phục tùng quyền lực, tất cả đều có mặt. Hơn thế nữa, giới cầm quyền vẫn cứ đại diện cho ý chí của Đấng Tối Cao, chỉ có điều Ngài giờ đây được gọi bằng một danh xưng mới: Chủ nghĩa duy vật biện chứng.

Chiến thắng của giai cấp vô sản tại Nga cũng có mấy phần giống với chiến thắng của chủ nghĩa nữ quyền ở vài quốc gia. Trong hàng thế kỷ, đàn ông đề cao tính thánh thiện nơi đàn bà, và an ủi cho họ bớt tủi phận thấp hèn bằng cách cho rằng tính thánh thiện thì đáng khao khát hơn quyền lực nhiều. Cuối cùng thì phe nữ quyền quyết định họ phải có cả hai, bởi những người tiên phong của phong trào này tin vào những gì đàn ông nói về cái hay ho của đức hạnh, nhưng lại cóc tin những gì đàn ông bảo về sự vô dụng của quyền lực chính trị. Một điều tương tự với công việc lao động cũng xảy ra ở Nga. Trong hàng thế kỷ, bọn nhà giàu và lũ bợ đỡ của chúng đã tốn bao giấy mực để ca tụng cái gọi là “lao động lương thiện”, ngợi khen lối sống thanh bần, rồi rao giảng một thứ tôn giáo dạy rằng người nghèo thì dễ lên thiên đàng hơn người giàu nhiều, và nhìn chung rất cố gắng để khiến cánh công nhân tin rằng việc xê dịch vật chất trong không gian là cao quý lắm, y hệt như cách đàn ông cố gắng làm cho đàn bà tin rằng họ có cái sự cao quý đặc biệt từ kiếp nô lệ tình dục vậy. Ở Nga, việc truyền bá tư tưởng lao động là vinh quang được làm rất bài bản, kết quả là cánh công nhân được vinh danh hơn ai hết. Về bản chất, những lời kêu gọi mang màu sắc phục hưng tôn giáo được tung ra để tuyển mộ những đội ‘công nhân xung kích’ cho các nhiệm vụ đặc biệt. Lao động chân tay là lý tưởng được treo trước mắt giới trẻ, và là nền tảng của mọi sự giáo dục đạo đức.

Ở hiện tại thì việc đó cũng tốt thôi. Một đất nước rộng lớn, đầy ắp tài nguyên, đang chờ được khai phá và buộc phải phát triển mà ít được dựa dẫm vào vốn vay mượn. Trong tình thế ấy thì làm việc chăm chỉ là điều cần thiết, và hứa hẹn mang lại phần thưởng lớn. Nhưng điều gì sẽ xảy ra khi họ đã phát triển xong rồi, và mọi người đều được sống thoải mái mà không phải lao động cật lực nữa?

Ở phương Tây, ta có nhiều cách giải quyết vấn đề này. Chúng ta không có công bằng kinh tế, thế nên phần lớn sản lượng sản xuất sẽ chảy về túi của một phần nhỏ dân số, mà rất nhiều người trong số này còn chẳng động một ngón tay làm việc. Do thiếu vắng mô hình kiểm soát sản xuất tập trung, ta làm ra hầm bà lằng những thứ chẳng ai cần. Ta để mặc một tỷ lệ lớn những người trong độ tuổi lao động ngồi chơi xơi nước, bởi ta có thể gạt bỏ sức lao động của họ bằng cách bắt những người khác phải cày cuốc quá sức. Khi mấy chiêu này vẫn chưa đủ thì ta khơi lên một cuộc chiến tranh: ta bắt một đám người đi chế tạo thuốc nổ mạnh, và một đám khác đi kích nổ chúng, như thể ta là lũ nhãi ranh mới phát hiện ra pháo hoa vậy. Kết hợp tất cả những mánh lới này lại, ta xoay xở - dù khá chật vật - để duy trì quan niệm rằng làm việc quần quật là số kiếp của người bình thường.

Ở Nga, nhờ có công bằng kinh tế và sự kiểm soát sản xuất tập trung, vấn đề này sẽ phải được giải quyết theo cách khác. Giải pháp hợp lý sẽ là: ngay khi nhu yếu phẩm và những tiện nghi cơ bản được cung cấp đủ cho tất cả, thì hãy giảm dần giờ làm, và cho phép bỏ phiếu toàn dân để quyết định xem ở mỗi giai đoạn, người ta thích thêm thì giờ nhàn rỗi hay thích thêm của cải. Nhưng, vì trót dạy làm việc cật lực là tối thượng, thật khó để thấy các nhà cầm quyền hướng tới một thiên đường mà dân được làm ít, hưởng thụ nhiều. Khả năng cao là họ sẽ tiếp tục tìm những mánh lới mới để hiến tế thì giờ nhàn rỗi cho năng suất tương lai. Gần đây tôi mới đọc về kế hoạch được các kỹ sư Nga đề ra nhằm làm ấm Biển Trắng và bờ biển phía bắc Siberia bằng cách xây một con đập chắn ngang Eo biển Kara. Kế hoạch đáng ngưỡng mộ đấy, nhưng chắc chắn sẽ trì hoãn cái sung sướng nhàn hạ của giai cấp vô sản cho cả một thế hệ, trong khi sự cao quý của lao động được phô diễn giữa những cánh đồng băng và bão tuyết của Bắc Băng Dương. Những việc kiểu này, nếu như nó thực sự diễn ra, thì chính là kết quả của việc coi lao động là mục đích tự thân chứ không phải phương tiện để mà đạt được tới một trạng thái mà ở đó người ta không còn cần tới lao động nữa.

III

Sự thực là việc xê dịch các vật chất - dù phần nào đó cũng cần thiết với sự tồn vong của chúng ta đấy - thì tuyệt đối không phải là đích đến của cuộc đời. Nếu phải thì chẳng hoá ra ta nên coi trọng một gã phu phen hơn là Shakespeare hay sao. Chúng ta lạc lối trong vấn đề này bởi hai nguyên do. Thứ nhất là nhu cầu phải giữ cho dân nghèo yên phận, điều đã khiến giới nhà giàu suốt hàng ngàn năm qua rao giảng về cái phẩm giá của lao động, trong khi bản thân họ lại tránh cái phẩm giá ấy càng xa càng tốt. Thứ hai là cái vui thú mới mẻ với máy móc, khiến chúng ta sung sướng trước những thay đổi kinh ngạc ta có thể thực hiện được trên hành tinh này. Chẳng có động cơ nào trong số này thực sự hấp dẫn với những người lao động chân tay. Nếu bạn hỏi anh ta rằng đâu là điều tuyệt nhất trong đời mình, khả năng cao là anh ta sẽ không nói: “Tôi yêu lao động chân tay vì nó làm tôi cảm thấy tôi đang thực hiện nhiệm vụ cao cả nhất của con người, và vì tôi thích nghĩ rằng con người có thể thay đổi hành tinh của mình nhiều tới nhường nào. Đúng là cơ thể tôi cũng cần những khoảng nghỉ, và tôi phải cố mà nghỉ ngơi cho tốt, nhưng tôi chẳng bao giờ hạnh phúc bằng khoảnh khắc bình minh ló rạng và tôi được quay trở về với sự lao khổ, vốn là nguồn cội của những niềm mãn nguyện trong đời tôi”. Tôi chưa từng nghe anh thợ nào nói thế cả. Họ coi công việc - đúng như bản chất của nó - là công cụ cần thiết để duy trì cuộc sống, và những hạnh phúc họ có được là sinh ra từ những giờ khắc họ được thảnh thơi.

Người ta sẽ bảo rằng có chút nhàn rỗi thì cũng thú đấy, nhưng con người ta sẽ chẳng biết làm gì cho hết ngày nếu như người ta chỉ làm việc 4 tiếng trong suốt 24 giờ. Nếu điều này đúng trong thế giới hiện đại thì hẳn đây là bản án cho nền văn minh của chúng ta, vì những thời kỳ trước đây hoàn toàn không như vậy. Xưa kia, con người có thể chơi đùa, vô tư lự, đó là những năng lực hiện tại đã bị thói sùng bái sự hiệu quả kìm hãm ít nhiều. Con người hiện đại nghĩ rằng mọi thứ nên được làm vì một mục đích khác, chứ chẳng bao giờ vì chính bản thân nó. Ví dụ những kẻ nghiêm túc thái quá cứ liên tục lên án thói quen đi xem phim chiếu rạp, và bảo ta rằng điều đó xúi giục giới trẻ phạm tội. Nhưng những công sức đổ ra để làm phim thì lại đáng kính, bởi vì đó là công việc, và vì nó sinh ra lợi nhuận tiền bạc. Cái quan niệm cho rằng những hoạt động đáng khao khát là những hoạt động sinh lời đã làm mọi thứ đảo lộn hết cả. Ông hàng thịt cung cấp thịt và ông hàng bánh bán bánh cho bạn thì đáng được ca ngợi bởi họ đang kiếm tiền, nhưng nếu bạn tận hưởng những món ăn họ cung cấp thì bạn chỉ là một kẻ phù phiếm, trừ khi bạn ăn để lấy sức mà cày cuốc tiếp. Nói rộng ra, người ta cho rằng việc kiếm tiền là tốt và tiêu tiền là xấu. Điều này rõ là phi lý bởi đó là trao đổi hai chiều, nói vậy chẳng khác nào bảo chìa khoá là tốt nhưng ổ khoá thì xấu vậy. Mỗi cá nhân trong xã hội chúng ta làm việc vì lợi nhuận, nhưng mục đích xã hội của công việc ấy lại nằm ở sự tiêu thụ những gì anh ta làm gia. Chính sự ly hôn giữa cá nhân và mục đích xã hội của sản xuất này đã khiến cho con người ta khó mà tư duy rành mạch trong một thế giới nơi kiếm chác là động lực của sự cần cù. Chúng ta nghĩ quá nhiều về sản xuất mà quên đi tiêu thụ. Kết quả là, ta coi nhẹ sự hưởng thụ và hạnh phúc giản đơn, và ta không đánh giá sản xuất dựa trên niềm vui mà nó mang lại cho người tiêu dùng.

Khi tôi đề xuất rằng nên giảm giờ làm xuống còn bốn tiếng, tôi không nói rằng toàn bộ thời gian còn lại nên đổ vào những trò tào lao. Ý tôi là, bốn tiếng làm việc hàng ngày là đủ để một người có quyền được tận hưởng những nhu cầu thiết yếu và tiện nghi cơ bản của cuộc sống, và phần đời còn lại phải thuộc về anh ta để anh ta tuỳ nghi sử dụng. Một phần cốt yếu của một hệ thống xã hội như vậy là giáo dục phải được đẩy đi xa hơn mức độ thông thường, một phần mục tiêu của nó là phải xây dựng được thị hiếu giúp con người ta biết dùng thì giờ nhàn rỗi một cách thông tuệ. Tôi không hề nhắm tới những thứ được coi là trí thức cao siêu. Có nhiều điệu dân vũ đã chết dần, chỉ còn sống le lói ở những vùng quê hẻo lánh, nhưng những thôi thúc khiến người ta tạo ra chúng hẳn vẫn còn tồn tại trong nhân tính. Những thú vui của dân đô thị giờ đây đã trở nên thụ động là chính: nào là xem phim chiếu rạp, xem bóng đá, nghe đài, v.v. Chuyện này là hệ quả của việc năng lượng hoạt động của họ đã bị công việc rút sạch. Nếu có nhiều thời gian nhàn hạ hơn, họ sẽ lại tìm thấy niềm vui trong những trò tiêu khiển mà ở đó họ nắm vai trò chủ động.

Thuở trước, chỉ có một nhóm nhỏ thuộc tầng lớp nhàn rỗi và một đám đông thuộc tầng lớp lao động. Tầng lớp nhàn rỗi hưởng những đặc quyền chẳng dựa trên chút công đạo nào, điều này tất yếu biến họ thành kẻ áp bức, làm nghèo nàn đi lòng trắc ẩn, và khiến họ phải đẻ ra những lý thuyết hòng biện minh cho các đặc quyền của mình. Những sự thật này làm giảm đi đáng kể tính ưu tú của họ, nhưng bất chấp khiếm khuyết đó, họ đã xây dựng gần như trọn vẹn những gì chúng ta gọi là văn minh. Họ vun xới nghệ thuật và đưa ra các phát kiến khoa học, họ viết sách, làm triết học và trau chuốt các phép ứng xử xã hội. Thậm chí công cuộc giải phóng những kẻ bị áp bức thường cũng được khởi xướng từ chính họ. Không có tầng lớp nhàn rỗi này thì nhân loại hẳn chẳng bao giờ thoát khỏi kiếp mọi rợ.

Tuy nhiên, phương thức duy trì một tầng lớp nhàn rỗi cha truyền con nối mà không phải gánh vác nghĩa vụ gì thì thật là lãng phí khủng khiếp. Chẳng ai trong tầng lớp đó được dạy là phải cần cù, và xét tổng thể thì cái tầng lớp ấy cũng không thông minh xuất chúng gì cho cam. Họ có thể sản sinh ra một Darwin, nhưng để đổi lại một Darwin thì phải gánh thêm hàng vạn ông địa chủ, những kẻ chẳng bao giờ nghĩ được cái gì thông minh hơn chuyện săn cáo và trừng trị bọn săn trộm. Hiện nay, các trường đại học được kỳ vọng là phải cung cấp một cách có hệ thống những thứ mà tầng lớp nhàn rỗi trước kia chỉ cung cấp một cách tình cờ. Đây là một bước tiến lớn, nhưng cũng có những hạn chế nhất định. Đời sống đại học khác quá xa đời sống bên ngoài, thành thử những người sống trong tháp ngà học thuật thường mù tịt về những mối bận tâm của đàn ông đàn bà bình thường. Hơn nữa, cách họ diễn đạt thường khiến cho ý kiến của họ mất đi sức nặng đáng ra phải có với đại chúng. Một bất lợi khác là trong các trường đại học, việc nghiên cứu thường bị ép vào khuôn khổ, và kẻ nào nảy ra một hướng nghiên cứu độc đáo thường dễ bị làm cho nản lòng. Bởi vậy, các thiết chế học thuật, dù hữu ích đến đâu, cũng chưa đủ tầm để làm người bảo vệ cho những lợi ích của văn minh, trong một thế giới mà bất kỳ ai ở bên ngoài bốn bức tường của họ đều quá bận rộn để tận hưởng những thú vui thanh cao không màng lợi lộc.

Trong một thế giới không ai bị bắt làm nhiều hơn bốn giờ một ngày, những ai có niềm đam mê khoa học sẽ thoả sức mà khám phá, những hoạ sĩ sẽ được vẽ vời mà không lo chết đói, bất kể là tranh của anh ta hay hay dở. Các cây bút trẻ không cần phải lôi kéo sự chú ý bằng những cuốn sách giật gân rẻ tiền nhằm kiếm cơm, hòng đạt được sự tự chủ kinh tế cần thiết cho những tác phẩm để đời - những tác phẩm mà tới khi thời cơ chín muồi, họ đã chẳng còn hứng thú lẫn năng lực để viết nữa. Những người mà qua công việc chuyên môn lại nảy sinh hứng thú với một khía cạnh nào đó của kinh tế hay chính quyền, sẽ có thể phát triển ý tưởng của mình mà không mắc phải cái sự xa cách hàn lâm - thứ thường khiến các công trình của mấy ông kinh tế học trường quy thiếu hẳn hơi thở cuộc sống. Cánh thầy thuốc sẽ có thời gian cập nhật những tiến bộ y học. Còn giáo viên sẽ không phải vật lộn trong bực dọc để dạy theo lối mòn những thứ họ đã học từ thời trẻ, những kiến thức mà có khi đã bị chứng minh là sai bét rồi.

Hơn tất thảy, cuộc đời con người sẽ tràn đầy niềm vui, thay cho những dây thần kinh căng như dây đàn, sự rã rời và chứng khó tiêu. Lượng công việc bắt buộc sẽ vừa đủ để khiến sự nhàn rỗi trở nên thú vị, nhưng không nhiều đến mức gây ra kiệt sức. Vì người ta không bị kiệt sức trong thì giờ rảnh rỗi nên họ sẽ chẳng thèm đòi hỏi những thứ giải trí thụ động và nhạt thếch nữa. Sẽ có ít nhất một phần trăm dân số dành thời gian ngoài công việc chuyên môn cho những đam mê mang tầm quan trọng đại chúng, và vì họ chẳng cần dựa vào đam mê ấy để kiếm cơm, nên sự độc đáo của họ sẽ được tự do tung hoành, và chẳng cần phải uốn mình theo mấy cái quy chuẩn của những lão cây đa cây đề bảo thủ. Nhưng đâu phải chỉ trong những trường hợp này ta mới thấy lợi ích của sự nhàn rỗi. Đàn ông và đàn bà thường dân, khi có cơ hội hưởng một cuộc đời hạnh phúc, sẽ sống tử tế hơn, bớt chì chiết nhau và bớt nhìn nhau bằng ánh mắt nghi kị. Cái máu thích chiến tranh rồi sẽ lụi tàn, một phần vì lý do kể trên, và một phần vì chiến tranh đòi hỏi tất cả mọi người phải làm việc quần quật và cực khổ. Sự lương thiện, trong tất thảy các phẩm chất đạo đức, là thứ mà thế giới này cần nhất, và sự lương thiện là kết quả của sự thảnh thơi và an tâm, chứ đâu phải của một cuộc đời đấu tranh gian khổ. Các phương thức sản xuất hiện đại đã trao cho ta khả năng mang lại sự thảnh thơi và an tâm cho tất cả, nhưng ta lại chọn cái cách bắt người này làm việc quá sức còn kẻ kia thì chết đói. Cho đến nay, ta vẫn cứ tiếp tục hùng hục làm việc y như cái thời chưa có máy móc. Thế là ngu, nhưng chẳng có lý do gì để cứ ngu mãi thế được.

Bạn muốn tự mình đọc được bài luận gốc bằng tiếng Anh? Mời bạn tham gia lớp hướng dẫn đọc của Quýt nhé!

Quýt có lớp hướng dẫn đọc NON-FICTION (sách, tiểu luận, báo chí) tiếng Anh, dành cho đối tượng người trưởng thành, có chút vốn liếng tiếng Anh, có thể sử dụng tiếng Anh trong đời sống thường nhật nhưng cầm sách lên đọc lại không hiểu gì.

Học liệu trong khoá sẽ là những bài luận với chất lượng nội dung và văn phong cao như những bài bạn chuẩn bị đọc dưới đây.

Thông tin lớp vui lòng xem tại ĐÂY. Quýt xin cảm ơn.

Vào giờ khắc muộn màng này của lịch sử nhân loại, sách đã hiện diện trong hầu hết mọi căn phòng của ngôi nhà - phòng trẻ, phòng khách, phòng ăn và cả trong gian bếp. Tại một vài tư gia, sách đã trở thành một đội quân đông đúc đến độ người ta phải dành riêng cho chúng một gian phòng - gọi là phòng đọc, thư viện, hay thư phòng. Giờ hãy tưởng tượng ta đang ở trong căn phòng ấy: một căn phòng đầy nắng, cửa sổ hướng ra vườn để ta lắng nghe tiếng cây lá rì rào, tiếng người làm vườn trò chuyện, tiếng lừa hí và tiếng tán gẫu của những bà cô già bên vòi nước - và tất thảy những tiến trình bình thường của cuộc sống vẫn cứ tiếp diễn theo cái lối ngẫu hứng và bất quy tắc mà chúng đã theo đuổi suốt hàng trăm năm nay. Cũng ngẫu nhiên nhường ấy, cũng bền bỉ nhường ấy, sách đã về đây tụ hội trên giá kệ. Tiểu thuyết, thơ, sách lịch sử, hồi ký, từ điển, bản đồ, niên giám, những cuốn sách in phông chữ cổ và những cuốn sách mới toanh; sách tiếng Pháp, tiếng Hy Lạp, tiếng La-tinh; chúng muôn hình vạn trạng, được mua về để nghiên cứu hay để tiêu sầu trong một chuyến tàu hỏa, được mua bởi những con người thuộc đủ mọi lai lịch, mang khí chất này hay tính cách nọ, người nghiêm cẩn kẻ phù phiếm, bậc võ nhân và kẻ văn chương.

Giờ, dạo bước vào một gian phòng như thế này, người ta hẳn không khỏi tự vấn: ta phải đọc những cuốn sách này sao cho phải? Đâu là hướng bắt đầu đúng đắn? Sách thì hằng hà sa số, còn hứng thú của ta thì lại quá thất thường và đỏng đảnh. Ta cần làm gì để tận hưởng được tối ưu khoái thú từ những cuốn sách ấy? Và liệu có đúng là ta nên tìm kiếm khoái thú không, hay là lợi ích, hay là tìm cái gì? Tôi sẽ trình bày với quý vị đôi dòng suy tưởng đã nảy sinh trong tâm trí tôi vào một dịp như thế. Nhưng quý vị cũng nhận thấy dấu chấm hỏi trong nhan đề bài viết của tôi. Người ta có thể ngẫm ngợi về việc đọc bao lâu tùy thích, song chẳng ai có thể đặt ra luật lệ cho việc ấy cả. Tại chốn này, trong căn phòng này, ta hít thở bầu không khí tự do. Ở đây, người bình dị hay bậc uyên bác, đàn ông hay đàn bà cũng đều như nhau cả. Bởi dù việc đọc tưởng như đơn giản - biết bảng chữ cái là đọc được rồi - kỳ thực nó lại khó nhằn tới nỗi không thể chắc chắn được có ai hiểu hết về nó hay không. Paris là thủ đô nước Pháp, Vua John đã ký Đại Hiến chương - đó là những dữ kiện có thể dạy được; nhưng làm sao để dạy người ta đọc Thiên đường đã mất (Paradise Lost) để thấy đó là một áng thi ca vĩ đại, hay đọc Nàng Tess nhà D’Urbervilles (Tess of the D’Urbervilles) để nhận ra đó là một tiểu thuyết trác tuyệt? Làm thế nào chúng ta tự mình lĩnh hội được nghệ thuật đọc? Tôi không có ý định áp đặt luật lệ lên một vấn đề trước nay chưa từng bị ép vào khuôn khổ, tôi chỉ đưa ra vài lời gợi ý. Những gợi ý này có thể giúp chỉ cho quý vị thấy mình không nên đọc như thế nào, hoặc khơi gợi quý vị tự suy ngẫm ra những phương pháp tốt hơn.

Ngay khi ta đặt câu hỏi rằng nên đọc một cuốn sách thế nào, ta ngay lập tức chạm trán với một sự thực là những cuốn sách mới khác nhau làm sao: trên giá sách kia là thi ca, tiểu thuyết, tiểu sử; mỗi thể loại lại khác biệt hệt như con hổ khác con rùa, hay như con rùa lại khác con voi. Tâm thế đọc của ta luôn luôn biến chuyển, rõ là vậy. Ta đòi hỏi những giá trị khác nhau từ mỗi cuốn sách khác nhau. Nghe đơn giản thế thôi, song con người lại luôn hành xử như thể mọi cuốn sách đều thuộc cùng một loài - như thể cuốn nào cũng là rùa, hay cuốn nào cũng là hổ. Chẳng thế mà họ nổi cơn thịnh nộ khi thấy một tiểu thuyết gia đưa Nữ hoàng Victoria lên ngai vàng sớm hơn sáu tháng so với lịch sử; họ lại nhiệt thành tán dương một nhà thơ chỉ vì đã dạy cho họ biết rằng hoa violet có bốn cánh và hoa cúc thì hầu như lúc nào cũng có mười cánh. Quý vị sẽ tiết kiệm được ối thời gian và cả sự bực dọc, thứ vốn nên dành cho những mục tiêu xứng đáng hơn, nếu quý vị chịu khó xác định rõ trước khi bắt đầu đọc rằng mình kỳ vọng phẩm chất gì ở một tiểu thuyết gia, phẩm chất gì ở một thi sĩ, và phẩm chất gì ở một người viết tiểu sử. Loài rùa thì nhẵn thín và bóng lưỡng, loài hổ lại có bộ lông vàng dày mượt. Sách vở cũng khác nhau y vậy: cuốn thì khoác lông, cuốn thì nhẵn nhụi.

Vâng, nhưng dẫu vậy thì những vấn đề với sách vở lại chẳng đơn giản như trong chuồng thú. Những cuốn sách có quá nhiều điểm chung: chúng luôn tràn ra khỏi khuôn khổ của mình và lai tạo những giống loài mới từ những cuộc phối ngẫu bất ngờ. Thật khó lòng biết được nên tiếp cận chúng ra sao, hay xác định xem cuốn này thuộc giống loài nào. Nhưng khi ta quay qua nhìn giá sách, nếu ta nhớ rằng mỗi cuốn sách được viết nên bởi một ngòi bút mà - dù vô tình hay hữu ý - đang phác thảo một cấu tứ, tránh né điều này, chấp nhận điều kia, phiêu lưu vào điều nọ; nếu ta theo chân cuộc thử nghiệm của nhà văn từ con chữ đầu tiên cho tới cuối cùng mà không áp đặt cấu tứ của ta lên họ, thì khi ấy ta mới có cơ hội nắm được đầu mối giải mã tác phẩm.

Để đọc một cuốn sách cho hay, ta cần đọc như thể ta là người viết. Đừng bắt đầu đọc với tâm thế phán xét của quan toà cao cao tại thượng, mà hãy đứng nơi vành móng ngựa cùng kẻ tội đồ. Hãy là người cộng sự, là đồng loã của tác giả. Thậm chí là nếu quý vị chỉ muốn đơn thuần đọc sách thôi, hãy thử bắt đầu bằng việc viết. Vì rõ ràng ta không thể viết ra một truyện ngắn xuất sắc để tả một sự kiện vô cùng đơn giản - như gặp một kẻ ăn mày trên đường chẳng hạn - mà không vấp phải những khó khăn mà những tiểu thuyết gia vĩ đại nhất từng phải đối mặt. Để ta có thể nhận thức được - dẫu vắn tắt và sơ sài - những phân loại chính mà các tiểu thuyết gia tự xếp mình vào, hãy thử tưởng tượng cách Defoe, Jane Austen và Thomas Hardy mô tả cùng một sự việc khác nhau ra sao - cái việc gặp gỡ gã ăn mày trên phố ấy. Defoe là bậc thầy nghệ thuật kể truyện. Ông nỗ lực quy giản câu chuyện của kẻ ăn mày về một trật tự giản đơn hoàn hảo. Chuyện này xảy ra trước nhất, chuyện kia kế tiếp, chuyện nọ thứ ba. Ông sẽ chẳng đưa vào bất cứ thứ gì dù hấp dẫn đến đâu, nếu nó làm độc giả mệt mỏi một cách không cần thiết, hoặc phân tán sự chú ý của độc giả khỏi những điều ông muốn họ biết. Và bởi ông là bậc thầy kể chuyện, không phải bậc thầy lãng mạn hay hài kịch, ông làm ta tin rằng mọi thứ xảy ra đều là sự thực. Do đó, ông cực kỳ chính xác. Một ví dụ là ở những trang đầu truyện Robinson Crusoe, vào ngày mùng 1 tháng 9. Rất tinh tế và khéo léo, ông sẽ thôi miên ta vào trạng thái tin cậy hoàn toàn bằng cách rải đây đó vài chi tiết thừa thãi - ví dụ, “một sáng nọ cha gọi tôi vào phòng, nơi ông đang nằm liệt giường vì bệnh thống phong.” Bệnh thống phong của người cha không cần thiết cho câu chuyện, nhưng nó cần thiết cho tính chân thực của câu chuyện, vì bất cứ ai đang nói sự thật cũng sẽ vô tình thêm thắt vài chi tiết nhỏ không liên quan. Tiếp đó, ông chọn một kiểu câu trôi chảy nhưng không quá rườm rà, chính xác nhưng không mang tính cách ngôn. Mục đích của ông là trình hiện sự vật đúng như bản chất của nó, không bóp méo nó theo góc nhìn riêng của mình. Ông gặp gỡ chủ thể trực diện, thẳng thắn, không chần chừ mà chỉ ra rằng cái này bi thương, hay cái kia đẹp đẽ; ông đã đạt được trọn vẹn mục đích của mình.

Nhưng cũng chớ nhầm với mục đích của Jane Austen. Giả như bà gặp một người ăn xin, hẳn bà cũng sẽ hứng thú với câu chuyện của người ấy. Nhưng bà sẽ ngay lập tức nhận ra rằng, để phục vụ cho những mục đích của mình, toàn bộ sự kiện kia phải được chuyển hóa. Phố xá, khí trời và những cuộc phiêu lưu chẳng có ý nghĩa gì với bà trên phương diện nghệ thuật. Tính cách nhân vật mới là thứ làm bà say mê. Bà sẽ lập tức biến kẻ ăn mày thành một ông già phong lưu thuộc tầng lớp trung-thượng lưu, đang ngồi nhàn tản bên lò sưởi nhà mình. Rồi thay vì lao thẳng vào câu chuyện một cách mạnh mẽ và chân thực, bà sẽ viết vài đoạn dẫn nhập chuẩn xác và được gia giảm đầy nghệ thuật, tóm lược hoàn cảnh và phác họa tính cách của quý ông mà bà muốn ta biết đến. “Chuyện cưới xin, vốn là nguồn cơn của mọi xáo trộn, bao giờ cũng là điều trái ý” (với ông Woodhouse), bà viết thế. Ngay tức khắc, bà thấy cần phải để ta tận mắt thấy rằng lời bà vừa nói được chứng thực bởi chính miệng ông Woodhouse. Ta nghe tiếng ông than vãn: “Tội nghiệp cô Taylor! Giá mà cô ấy còn ở đây. Rõ là tai hại, tự dưng ông Weston lại đi để mắt tới cô ấy làm gì.” Và khi ông Woodhouse đã nói đủ để bộc lộ nội tâm, bà lại cho rằng giờ là lúc để ta nhìn ông qua đôi mắt của cô con gái. “Cha đã kiếm cho Hannah một mối tốt đấy. Cha mà không nhắc thì chẳng ai nhớ tới cô Hannah.” Qua đó, bà cho thấy Emma đang tâng bốc và bông đùa ông. Thế là ta được nhìn nhân vật ông Woodhouse từ ba điểm nhìn cùng một lúc: ông ta tự nhìn bản thân, con gái ông nhìn ông, và ông được nhìn từ con mắt vô hình của chính Jane Austen. Cả ba cái nhìn hội tụ làm một, và nhờ thế ta có thể dạo quanh các nhân vật của bà một cách tự do, ngỡ như không có bất kì một sự dẫn dắt nào.

Giờ hãy tới với Thomas Hardy - cũng là một người ăn mày gặp trên đường - ngay lập tức ta sẽ thấy hai điểm khác biệt rõ rệt. Con phố hóa thành một vùng đất hoang liêu rộng lớn và u sầu, kẻ ăn mày sẽ nhuốm cái tầm vóc và sự mờ ảo của một pho tượng. Hơn thế nữa, mối tương quan của con người này sẽ chẳng hướng về những người khác, mà hướng về vùng đất hoang, về con người - những kẻ tạo ra luật lệ, hướng về những kẻ đang nắm quyền chi phối vận mệnh loài người. Một lần nữa, góc nhìn của ta hoàn toàn đổi khác. Những tính chất ta ngưỡng mộ trong Robinson Crusoe hay Emma sẽ bị ngó lơ hoặc hoàn toàn vắng bóng. Lối kể chuyện trực diện của Defoe đã biến mất. Cũng không còn cái vẻ rực rỡ minh bạch và chuẩn xác của Jane Austen. Quả thực, nếu ta đã quen với các tác giả vĩ đại kia, sau đó mới bước sang thế giới của Hardy, thoạt tiên ta sẽ thốt lên rằng ông thật “cường điệu” hay “phi thực”. Song ta cũng nên nhớ rằng tâm hồn con người có ít nhất hai mặt: mặt sáng và mặt tối. Khi tương tác với người khác, ta để lộ mặt sáng, nhưng khi còn lại một mình, mặt tối được phô bày. Cả hai mặt đều thực và đều quan trọng như nhau. Nhưng một tiểu thuyết gia sẽ luôn có khuynh hướng phơi bày mặt này hơn là mặt kia, và Hardy - nhà văn của mặt tối - sẽ sắp đặt sao cho chẳng có thứ ánh sáng rõ ràng, kiên định nào rọi lên gương mặt nhân vật của ông, sao chọ họ không bị soi xét kỹ lưỡng trong phòng khách, để cho họ va chạm với đồng hoang, bầy cừu, bầu trời cùng những vì sao, và trong nỗi cô độc đó, họ hoàn toàn phó mặc cho sự định đoạt của thần linh. Nhân vật của Jane Austen sống động trong phòng khách, nhưng họ sẽ chẳng thể nào tồn tại trên đỉnh bãi đá Stonehenge. Ngược lại, nhân vật của Hardy yếu ớt và vụng về nơi phòng khách, nhưng họ lại vạm vỡ và tráng kiện khi ở ngoài trời. Để đạt được mục đích của mình, Hardy không trần trụi và thẳng thắn như Defoe, cũng không khéo léo và sắc sảo như Jane Austen. Văn của ông kềnh càng, phức tạp và đầy ẩn dụ. Nơi Jane Austen mô tả lề thói ứng xử, ông mô tả thiên nhiên. Nơi bà thực tế, ông lại lãng mạn và đậm chất thơ. Vì cả hai đều là những nghệ sĩ vĩ đại, mỗi người đều cẩn trọng tuân thủ những quy luật phối cảnh của riêng mình, và sẽ không làm ta bối rối (như biết bao nhà văn kém cỏi hơn thường làm) bằng cách đưa hai loại hiện thực khác nhau vào trong cùng một cuốn sách.

Nhưng cũng thật khó để không ước ao rằng giá mà họ bớt kỹ lưỡng đi đôi chút. Người ta thường phàn nàn rằng Jane Austen quá đỗi tầm thường, Thomas Hardy thì lại quá cường điệu. Và ta phải tự nhắc mình rằng cần tiếp cận mỗi nhà văn theo một lối riêng biệt, hòng lĩnh hội được tất thảy những gì họ có thể trao gửi. Ta phải nhớ rằng một trong những phẩm chất của sự vĩ đại là khả năng uốn nắn trời đất và con người quy thuận theo cái nhìn của riêng nó. Chính bởi tài nghệ trác tuyệt ấy, bởi cái khí chất lập dị không khoan nhượng ấy, mà các nhà văn vĩ đại đòi hỏi ta phải bỏ ra một nỗ lực phi thường để đọc họ cho thấu đáo. Họ uốn cong ta và bẻ gãy ta. Để đọc từ Jane Austen sang Hardy, từ Peacock qua Trollope, từ Scott qua Meredith, từ Richardson qua Kipling, là chịu cảnh bị vặn vẹo và bóp méo, bị quăng sang bên này rồi ném về bên kia. Thêm nữa, mỗi người lại có một thiên hướng tự nhiên là thiên về hướng này hơn hướng khác. Anh ta chấp nhận cái nhìn của Hardy chứ không phải của Jane Austen theo một cách rất bản năng, và, nhờ đọc xuôi theo dòng chảy chứ không kháng cự nó, anh ta được cuốn đi dễ dàng và mau lẹ bởi sức đẩy từ chính thiên hướng của mình, trôi thẳng vào tâm điểm thiên tài của tác giả. Nhưng khi ấy, Jane Austen lại là một tác giả khó nuốt với anh ta. Anh ta hoạ hoằn lắm mới lê bước được qua cái hoang mạc khô cằn là tiểu thuyết của bà.

Thỉnh thoảng sự kháng cự này lớn tới nỗi khó lòng vượt qua, nhưng luôn đáng để thử. Bởi những cuốn sách khó nhằn và khó tiếp cận này, với tất thảy sự gai góc ban đầu, rốt cuộc thường mang lại những hoa trái ngọt lành nhất; và bộ não con người được cấu tạo kỳ lạ đến nỗi: một dòng văn chương nó không tiếp nhận vào mùa này, lại trở nên ngon lành và thiết yếu vào một mùa khác.

Nếu sự thực là vậy - rằng mỗi cuốn sách lại rất khác nhau, và rằng để đọc cho thấu đáo ta phải biết uốn nắn trí tưởng tượng của mình, lúc bên này, lúc bên kia - thì rõ ràng đọc là một trong những công việc gian khổ và rút cạn sức lực nhất. Thường thì những trang sách cứ bay vèo trước mắt, và nỗi hứng thú của ta mãnh liệt đến độ ta ngỡ như mình đang sống trong đó chứ không phải đang cầm cuốn sách trên tay nữa. Nhưng cuốn sách càng hấp dẫn, ta càng dễ rơi vào hiểm họa của việc đọc quá độ. Triệu chứng thật quen thuộc. Bỗng chốc cuốn sách trở nên nhạt nhẽo như nước ao bèo và nặng như chì. Ta ngáp ngắn ngáp dài, vươn vai và chẳng thể nào tập trung nổi. Những áng văn tuyệt vời của Shakespeare hay Milton cũng trở nên không thể chịu đựng nổi. Và ta tự hỏi bản thân - Keats là kẻ ngốc hay là ta đây? - một câu hỏi đau đớn, mà hơn thế, một câu hỏi mà đáng ra ta không cần phải hỏi nếu ta nhận thực được rằng nghệ thuật không-đọc cũng đóng vai trò quan trọng trong nghệ thuật đọc. Đọc sách mà như không đọc, lướt qua chỗ này và tản bộ chỗ kia, hoãn những lời phán xét, la cà lêu lổng dọc những con hẻm và lối nhỏ của văn chương - ấy mới là phương cách tốt nhất để tái tạo năng lực sáng tạo của chính mình. Mọi cuốn tiểu sử và hồi ký, những cuốn sách lai tạp vốn được cấu thành phần lớn từ các dữ kiện, sẽ giúp ta phục hồi năng lực đọc những cuốn sách thực thụ - tức là những tác phẩm thuần tuý tưởng tượng. Đúng là những cuốn ấy giúp ta bổ sung tri thức và mở mang trí tuệ, nhưng nếu ta đọc sách cốt để tìm khoái thú, chứ không phải tìm cách chu cấp một khoản tiền dưỡng già thỏa đáng cho bà quả phụ của mình, thì cái đặc tính kia của chúng lại càng giá trị và quan trọng hơn gấp bội. Nhưng một lần nữa, người đọc cần biết mình đang tìm kiếm điều gì. Ta có thể tìm kiếm sự thư giãn, niềm vui thú, sự kì quặc, hay chút kích thích cho năng lượng sáng tạo đang mỏi mệt. Ta rời ngọn tháp trơ trọi và góc cạnh của mình để xuống đường đi dạo, nhìn ngó vào những ô cửa sổ mở. Sau khoảng thời gian tập trung và cô độc thì khí trời và quang cảnh những người khác đang miệt mài trong vô vàn hoạt động, ập đến với ta với một sức quyến rũ không sao tả xiết.

Các ô cửa sổ đang mở, rèm sáo đã được kéo hết lên. Ta có thể nhìn toàn bộ gia đình bên trong mà họ chẳng hề hay biết. Ta thấy họ ngồi quanh bàn ăn, nói chuyện, đọc sách, chơi bài. Thỉnh thoảng dường như họ đang cãi nhau - nhưng cãi nhau chuyện gì? Hoặc họ đang cười - nhưng cười điều gì? Dưới tầng hầm, bà bếp đang đọc báo thành tiếng, trong khi ấy cô giúp việc nướng bánh; rồi cô phụ bếp đi vào và tất cả họ bắt đầu nói cùng một lúc - nhưng họ nói những gì? Trên lầu một cô gái đang sửa soạn xiêm y đi dự tiệc. Nhưng cô đi tiệc ở đâu? Có một quý bà ngồi cạnh cửa sổ phòng ngủ với mớ đồ len đan dở trên tay, bên cạnh là một con vẹt xanh nhốt trong lồng. Bà ta đang nghĩ gì? Tất thảy những cuộc đời này bằng cách nào đó đã tụ hội lại; có một lý do, một sự mạch lạc trong nó, giá mà ta nắm bắt được. Một người viết tiểu sử sẽ trả lời cho ta những câu hỏi ta đặt ra khi đứng trên vỉa hè và nhìn vọng vào qua ô cửa sổ. Quả thực, chẳng gì thú vị hơn là lần mò giữa những kho dữ liệu khổng lồ để dựng lên đời sống của những người đàn ông và đàn bà, kiến tạo lại tâm trí phức tạp và gia cảnh của họ từ mớ vật chất phong phú, bừa bộn và hỗn độn đang nằm vương vãi khắp nơi. Một cái đê khâu, một chiếc sọ người, một cây kéo, một tập thơ tình được trao vào tay ta, và ta phải kiến tạo, phải kết hợp, phải ghép những thứ chẳng hề ăn nhập ấy lại với nhau. Hơn thế nữa, trong tự thân các sự thật cũng ẩn chứa một phẩm tính riêng biệt, đó là niềm rung cảm nảy sinh khi ta biết rằng những con người kia đã thực sự trải qua và thực sự gánh chịu những kiếp nạn ấy. Đó là một thứ xúc cảm mãnh liệt đến mức chỉ những tiểu thuyết gia vĩ đại nhất mới có thể tạo ra được những tác phẩm có sức lay động vượt xa hơn thế. Hình ảnh thuyền trưởng Scott chết đói chết rét trong tuyết lay động ta sâu sắc hệt như bất kỳ câu chuyện hư cấu nào của Conrad hay Defoe, nhưng là theo một cách khác. Tiểu sử khác với tiểu thuyết. Đòi hỏi người viết tiểu sử mang lại cho ta cùng một loại khoái cảm mà ta nhận được từ một tiểu thuyết gia là đang đọc với một tâm thế sai lệch. Ông ta sẽ viết thẳng thắn “John Jones chào đời lúc 5:30 sáng ngày 13 tháng 8, năm 1862”, ông ta cam kết tập trung thấu kính của mình vào sự thật, và nếu như ông ta bắt đầu thêu dệt lãng mạn, ta sinh nghi, và niềm tin của ta vào sự chính trực của ông ta trên tư cách một tiểu sử gia đã bị huỷ hoại. Cũng cùng cách ấy, sự thực huỷ diệt truyện hư cấu. Ví dụ, nếu Thackeray trích một đoạn bài báo tường thuật về trận Waterloo trong Hội chợ phù hoa (Vanity Fair) thì toàn bộ kết cấu câu chuyện của ông sẽ bị phá hủy, hệt như hòn đá làm vỡ tan bong bóng xà phòng vậy.

Không nghi ngờ gì, những cuốn sách lai tạp - những nhà kho và hầm lưu trữ sự thực - đóng một vai trò to lớn trong việc cho trí não nghỉ ngơi và phục hồi niềm say mê tưởng tượng. Cái công việc tự mình dựng lại một cuộc đời từ những hộp sọ, đê khâu, cây kéo và những bài thơ tình kích thích hứng thú sáng tạo của ta, và khơi dậy trong ta mong muốn được chiêm ngưỡng công việc ấy được thực hiện một cách đẹp đẽ và hùng tráng bởi một Flaubert hay một Tolstoy. Thêm nữa, dù sự thực có thú vị tới mức nào thì chúng vẫn chỉ là truyện hư cấu ở cấp độ thấp hơn, và dần dà ta cũng mất kiên nhẫn với sự yếu ớt và rườm rà của chúng, với những sự thỏa hiệp và lảng tránh của chúng, với những câu văn xộc xệch mà chúng tự tạo ra cho mình; và rồi ta khao khát được hồi sinh bản thân bằng cường độ mãnh liệt và sự chân thực của hư cấu.

Cần phải có trong tay một nguồn năng lượng tưởng tượng dồi dào để có thể công phá những vách núi cheo leo của thi ca. Ở nơi đây, chẳng có những lời dẫn nhập từ tốn, chẳng có những nét tương đồng với cuộc sống thường nhật quen thuộc mà tiểu thuyết gia vẫn dùng để dụ dỗ ta bước vào thế giới tưởng tượng. Tất cả đều dữ dội, đối nghịch, và phi liên kết. Nhưng do nhiều nguyên cớ khác nhau, chẳng hạn như những cuốn sách dở, hay nỗi lo toan cuộc sống, hay những cú chấn động ngắt quãng nhưng mạnh mẽ mà cái đẹp giáng xuống ta, và cả những xung lực khôn lường của chính tâm trí và cơ thể ta, ta thường xuyên bị đẩy vào một trạng thái tinh thần mà ở đó, thi ca trở thành cái thiết yếu. Một bông nghệ tây trong vườn bỗng gợi ta nhớ tới tất cả những ngày xuân trong đời. Thế là ta khao khát cái phổ quát, chứ không phải cái cá biệt; khao khát cái toàn thể, chứ không phải cái chi tiết; ta muốn lật ngược mảng tối của tâm trí lên, muốn chạm vào sự tĩnh lặng, nỗi cô độc, và chạm vào tất cả đàn ông và đàn bà, chứ không phải một anh Richard hay một cô Anne cụ thể nào đó. Khi ấy, những ẩn dụ có sức biểu đạt mạnh mẽ hơn những câu trần thuật đơn thuần.

Vậy nên, để đọc thơ cho đúng, ta phải ở trong trạng thái tinh thần cuồng nhiệt, cực độ và hào phóng, nơi mà những điểm tựa và sự êm ái thường tình của văn chương đều bị gạt bỏ. Năng lực kiến tạo ảo ảnh, hay năng lực mô phỏng hiện thực đều bị miễn trừ để nhường chỗ cho những gì tột cùng và hoa mỹ nhất. Hình ảnh biểu đạt thường nằm rất xa khỏi vật thể mà nó biểu đạt, thế là ta phải dốc hết năng lực tâm trí để nắm bắt được mối tương quan giữa tiếng hót của chim hoạ mi và những hình ảnh và ý niệm mà tiếng hót ấy khơi dậy trong tâm khảm, ví dụ thế. Bởi vậy, đọc thơ thường giống như một trạng thái xuất thần, nơi vần điệu, niêm luật và âm thanh khuấy động tâm trí như rượu và vũ điệu khuấy động thân xác, và ta cứ thế đọc tiếp, nắm bắt bằng giác quan chứ không phải bằng trí năng, trong một trạng thái say sưa ngây ngất. Song, tất thảy niềm say sưa và khoái lạc mãnh liệt ấy lại phụ thuộc vào độ xác thực của hình ảnh, vào việc hình ảnh ấy có phải là phản chiếu của cái thực tại bên trong hay không. Dù cho một vài hình ảnh của Shakespeare có vẻ xa xôi và hoa mỹ, hay hình ảnh của Keats có vẻ phi lý và thoát tục đến đâu, thì ngay tại khoảnh khắc đọc ấy, chúng dường như vẫn là đỉnh điểm và sự kết tinh của tư tưởng; là biểu đạt cuối cùng của tư tưởng ấy. Nhưng thật vô ích khi mổ xẻ vấn đề này bằng cái đầu lạnh. Bất cứ ai từng đọc một bài thơ với niềm hân hoan sẽ đều nhớ lại cái niềm tin bất chợt, dòng hồi tưởng bất chợt (bởi đôi khi dường như ta sắp sửa thốt ra, hay đã từng thốt ra trong một kiếp sống nào đó trước đây, chính những điều mà Shakespeare giờ đây đang nói), những cảm giác luôn song hành cùng việc đọc thơ, và mang lại cho thơ sự thăng hoa cùng cường độ mãnh liệt. Nhưng một sự đọc như thế, dù hữu ý hay vô thức, luôn đi kèm với sự căng mình và cảnh giác tột độ của mọi năng lực - của lý trí cũng chẳng kém gì của trí tưởng tượng. Ta luôn phải chứng thực lời của nhà thơ, thực hiện một cuộc so sánh chớp nhoáng bằng tất cả khả năng của mình, giữa vẻ đẹp mà nhà thơ tạo ra ở bên ngoài và vẻ đẹp mà ta nhận thức được ở bên trong. Bởi ngay cả kẻ khiêm tốn nhất trong chúng ta cũng được ban cho năng lực so sánh. Người giản đơn nhất (miễn là anh ta yêu việc đọc) cũng đã sẵn có bên trong mình cái thước đo để đối chiếu với những gì được trao cho anh ta - bởi nhà thơ hay tiểu thuyết gia.

Với lời ấy, dĩ nhiên, tấm màn bí mật đã được vén lên. Bởi thừa nhận rằng ta có thể so sánh và phân định sẽ dẫn ta tới kết luận như sau: đọc không đơn thuần là cảm thông và thấu hiểu, đó còn là phê bình và phán xét. Từ trước tới nay, ta đang tập trung đọc cuốn sách theo cách nhà văn viết ra chúng. Ta cố gắng hiểu, trân trọng, diễn giả và đồng cảm. Nhưng giờ đây, khi trang cuối đã khép lại, người đọc phải rời vành móng ngựa và bước lên bục quan toà. Anh ta thôi không còn là đồng phạm mà phải trở thành thẩm phán. Và đây không phải là lối nói hình tượng đơn thuần. Tâm trí dường như (nói “dường như” là bởi mọi thứ diễn ra trong tâm trí đều mờ ảo) trải qua hai quá trình khi đọc. Đầu tiên là quá trình đọc trực tiếp, thứ hai là quá trình sau khi đọc. Trong quá trình đọc trực tiếp, khi ta cầm sách trong tay, luôn có những sự xao nhãng và ngắt quãng. Những ấn tượng mới luôn nhảy vào hoàn thiện hay gạt bỏ những ấn tượng cũ. Đánh giá của ta bị hoãn lại vì ta không biết tiếp theo điều gì sẽ xảy ra. Bất ngờ, ngưỡng mộ, buồn chán, thích thú - chúng nối đuôi nhau chạy vù vù cho đến khi rốt cuộc đã đi đến hồi kết, ta phần lớn rơi vào trạng thái hoàn toàn hoang mang. Nó hay chăng? Hay là dở? Đây là loại sách gì? Nó hay tới mức nào? Sự cọ xát của việc đọc và những xúc cảm của việc đọc đã khuấy lên quá nhiều bụi mù, khiến ta chẳng thể tìm ra câu trả lời rõ ràng cho những câu hỏi ấy. Nếu ai đó hỏi ta ý kiến, ta chẳng thể đưa ra được. Có những phần của cuốn sách dường như đã chìm nghỉm, những phần khác lại trồi lên nổi bật. Thế thì có lẽ tốt hơn là nên chuyển sang một thú vui khác - đi dạo, trò chuyện, cuốc đất, nghe nhạc. Cuốn sách mà ta đã dành bao thời gian và tâm trí hoàn toàn phai nhạt khỏi tầm mắt. Nhưng bất thình lình, khi ta đang bắt một con ốc sên trên đóa hồng, hay buộc dây giày, đang làm một việc gì đó hoàn toàn chẳng liên quan, thì toàn bộ cuốn sách trồi lên bề mặt tâm trí, vẹn nguyên. Dường như một quá trình nào đó đã hoàn tất mà ta không hề hay biết. Những chi tiết rời rạc tích tụ trong lúc đọc giờ tự sắp xếp lại vào đúng vị trí. Cuốn sách mang lấy một hình hài xác định, nó trở thành một tòa lâu đài, một cái chuồng bò, hay một tàn tích Gothic, tùy từng trường hợp. Giờ ta có thể nghĩ về cuốn sách như một khối trọn vẹn, và một khối-sách-trọn-vẹn thì rất khác, mang lại cho ta một cảm xúc hoàn toàn khác biệt với cuốn sách ta tiếp nhận qua từng phần riêng lẻ. Sự cân xứng và tỷ lệ, hay sự rối rắm và méo mó của nó có thể mang lại khoái cảm tột độ hay nỗi ghê tởm tột cùng, tách biệt hẳn với cái thú vui mà từng chi tiết mang lại khi ta tiếp nhận chúng riêng rẽ. Nắm giữ hình hài vẹn toàn này trong tâm trí, giờ đây ta thấy cần thiết phải đi đến một nhận định về giá trị của cuốn sách, bởi lẽ, dẫu ta có thể nhận được niềm phấn khích và khoái lạc to lớn từ quá trình đầu tiên - quá trình đọc trực tiếp, và dẫu cho quá trình này là quan trọng nhất, thì nó cũng không sâu sắc hay bền lâu như khoái cảm ta nhận được khi quá trình thứ hai - quá trình sau khi đọc - kết thúc, và ta nắm giữ cuốn sách một cách sáng rõ, vững chắc và (trong khả năng tốt nhất của ta) vẹn toàn trong tâm trí mình.

Vậy, quý vị sẽ hỏi, phải làm sao để ta đưa ra câu trả lời - liệu đây là sách hay, hay là sách dở? - hay cỡ nào, dở ra sao? Ta không thể tìm kiếm sự hỗ trợ từ bên ngoài. Nhà phê bình thì nhan nhản, những lời nhận xét cũng dồi dào không kém, nhưng tâm trí con người lại quá đỗi khác nhau để có thể đồng điệu được về mặt chi tiết, và chẳng gì tai hại hơn việc cố nhét chân mình vào trong đôi giày của kẻ khác. Khi ta muốn phân định một trường hợp cụ thể thì cách tốt nhất không phải là đi đọc các bài phê bình, mà là nhận thức những ấn tượng của mình một cách sắc bén nhất có thể, và đối chiếu nó với những phán xét mà ta đã đúc kết được trong quá khứ. Treo trong tủ quần áo của tâm trí ta là hình hài những cuốn sách ta từng đọc, tựa như ta treo chúng lên, cất chúng đi sau khi đã đọc xong. Chẳng hạn, nếu ta vừa đọc xong Clarissa Harlowe, hãy thử xem nó trông ra sao khi đặt cạnh hình hài của Anna Karenina. Tức thì, đường nét của hai cuốn sách hiện ra rõ rệt, giống như bóng một ngôi nhà với những ống khói tua tủa và những mái đầu hồi dốc in hình trên nền trăng tròn mùa gặt. Cũng như vậy, những tính chất của Richardson - sự dông dài, lối viết vòng vo - được đặt đối lập với sự cô đọng và trực diện của Tolstoy. Và đâu là nguyên cớ cho sự khác biệt trong cách tiếp cận của họ? Cảm xúc của ta ở điểm cao trào của hai cuốn sách ấy khác nhau như thế nào? Và đâu là điều ta phải quy cho cái thế kỷ mười tám, đâu là điều thuộc về nước Nga, đâu là phần của dịch giả? Những câu hỏi tự nảy sinh thì nhiều vô kể. Chúng phân nhánh đến vô tận, và nhiều câu trong số đó thoạt trông có vẻ chẳng hề liên quan. Ấy thế mà, chính bằng cách đặt câu hỏi và truy cầu câu trả lời đến tận cùng khả năng, ta mới chạm tới được thang giá trị của mình, và rốt cuộc đi đến quyết định rằng cuốn sách ta vừa đọc thuộc về loại này hay loại nọ, có giá trị ở mức độ này hay mức độ kia. Và chính vào lúc này đây, khi đã kiên định với những ấn tượng của bản thân, đã độc lập đúc kết nên phán xét của riêng mình, ta mới có thể tìm đến phán xét của những nhà phê bình vĩ đại - Dryden, Johnson và những người khác - một cách thấu đáo nhất. Chính khi ta đủ sức bảo vệ ý kiến của mình, ta mới gặt hái được nhiều nhất từ ý kiến của họ.

Tới đây, để tóm lại những ý ta vừa thảo luận, liệu ta đã tìm ra câu trả lời cho câu hỏi “ta nên đọc sách như thế nào” chưa? Rõ ràng là, chẳng có câu trả lời nào thỏa đáng cho tất thảy mọi người; họa chăng chỉ là vài lời gợi ý. Trước hết, một độc giả giỏi cần tin tưởng nhà văn ngay cả ở những chỗ còn hồ nghi, phải dùng hết trí tưởng tượng để hỗ trợ nhà văn, phải bám sát câu chuyện và cắt nghĩa nó một cách thông minh nhất có thể. Kế đến, anh ta sẽ phán xét cuốn sách với sự nghiêm khắc tột bậc. Anh ta sẽ nhớ rằng, mọi cuốn sách đều có quyền được đánh giá dựa trên những tác phẩm xuất sắc nhất cùng thể loại. Anh ta sẽ dấn thân, khoáng đạt trong lựa chọn, sẽ cương trực với trực giác của chính mình, song vẫn sẵn lòng cân nhắc trực giác của người khác. Đó chỉ là một bộ khung sườn mà mỗi người có thể tùy nghi bồi đắp theo thị hiếu và vào lúc rảnh rang, thế nhưng, đọc sách theo lề lối ấy tức là trở thành một độc giả khiến các nhà văn phải kính trọng. Chính nhờ những độc giả như thế mà các kiệt tác được đỡ đầu để bước vào thế giới.

Nếu như những nhà đạo đức học chất vấn ta rằng làm sao ta có thể biện minh cho tình yêu việc đọc, ta có thể lấy đấy làm cái cớ. Nhưng nói thực lòng thì ta đều biết chẳng cần bất kỳ cái cớ nào. Đúng là chúng ta chẳng thu lượm được gì sất từ việc đọc ngoại trừ niềm khoái thú, và đúng là ngay kẻ thông thái nhất trong chúng ta cũng chẳng thể nói rõ niềm khoái thú ấy là gì. Nhưng niềm khoái thú ấy - dẫu bí ẩn, vô danh và vô dụng - lại là đủ. Niềm khoái thú ấy kỳ lạ biết bao, nó phức tạp, nó bồi đắp cho tâm trí của bất kỳ ai thụ hưởng nó, và tác động của nó rộng lớn tới nỗi sẽ chẳng có gì đáng ngạc nhiên nếu vào Ngày phán xét, khi mọi bí mật được phơi bày và những điều mờ tối được làm cho sáng tỏ, ta phát hiện ra lý do chúng ta tiến hoá từ loài lợn để thành đàn ông và đàn bà, ta bước ra khỏi hang hốc, buông bỏ cung tên, ngồi quanh đống lửa, trò chuyện, vui đùa, bố thí cho người nghèo, giúp đỡ kẻ ốm đau, rồi làm đường, dựng nhà và kiến tạo nên một chốn nương thân cùng một xã hội trên cái nền đất hoang tàn của thế giới này - lý do ấy chẳng là gì khác ngoài: chúng ta yêu việc đọc.

Bạn muốn tự mình đọc được bài luận gốc bằng tiếng Anh? Mời bạn tham gia lớp hướng dẫn đọc của Quýt nhé!

Những lý lẽ ấy quả là kín kẽ. Tôi đành nhẫn nại chờ thời. Trong lúc ấy, tôi tưởng tượng. Tranh vẽ năm lên sáu của tôi la liệt những chú mèo biết bay, và tác phẩm đầu tay - một tập thơ viết trên những tờ giấy gấp đôi, đóng bìa bằng giấy thủ công - được đặt tên là Meo Meo Thi Tập, có cả một hình vẽ minh hoạ một chú mèo đang vờn bóng. Con mèo này trông như một cây xúc xích mọc thêm tai và ria mép, nhưng lúc ấy sự nghiệp thiết kế của tôi mới đang ở đoạn sơ khai mà thôi.

Rồi những ngày tháng ở trong rừng của chúng tôi dần trở nên thưa thớt, tôi thấy le lói một cơ hội. Con mèo của bạn tôi đẻ được một lũ mèo con. Đi mà, nhé nhé, không á, tại sao? Tôi làm người lớn phát mệt. Bố tôi không ủng hộ ý tưởng nuôi mèo trong nhà lắm. Ông lớn lên ở một trang trại vùng quê hẻo lánh, vì vậy với ông mèo phải ở trong kho để bắt chuột, còn lũ mèo con đẻ thừa thì cứ tống vào bao tải dìm nước là xong. Nhưng ông cũng phải công nhận là con mèo này - so với loài mèo nói chung thì đặc biệt ngoan và khôn.

Tên con mèo là Percolator (Một trò chơi chữ. Chắc bạn cũng đã nhận ra.) Biệt danh của nó là Perky, tức là ‘sung sức’, và nó đúng là như thế: luôn tỉnh táo và tràn đầy năng lượng. Nó ngủ trên cái giường búp bê trong phòng tôi (cái giường chẳng mấy khi được dùng cho búp bê) hoặc nằm lên người tôi mà ngủ, và tôi yêu nó xiết bao. Hồi đó chúng tôi chưa biết là không nên để mèo ra ngoài, vì như thế sẽ gây ảnh hưởng tiêu cực tới dân số loài chim. Vậy là mỗi đêm, Perky cứ lượn lờ ra vào qua cửa sổ phòng ngủ của tôi ở tầng một, và mang về cho tôi những món quà. Quà ở đây chính là những sinh vật xui xẻo bị nó tóm được. Nếu là chuột thì thường là đã ngoẻo, nhưng chim chóc thì thi thoảng vẫn còn sống, báo hại tôi phải rượt đuổi khắp phòng, tóm lại, rồi đưa đi cấp cứu tại “bệnh viện hộp giày”. Nếu ca can thiệp thành công, bệnh nhân sẽ được phóng thích vào sáng hôm sau, còn nếu thất bại thì sẽ có lễ an táng. Có lần nó mang về một con thỏ. Chẳng có vết cắn nào trên người con thỏ, nhưng cũng khiến tôi và Perky phải rượt đuổi bở hơi tai mới tống được nó vào hộp giày. Xui cái là cuối cùng nó cũng chết, chắc là chết vì sốc. (Bị con quái vật ngoặm lấy. Bị một người ngoài hành tinh giam cầm. Tưởng tượng thôi cũng đã thấy khổ rồi.)

Vào mùa hè, khi chúng tôi chuyển tới cánh rừng phương Bắc, thì Rhea - hàng xóm của chúng tôi - sẽ cho Perky ăn, dù nó cũng biết cách tự thân vận động lắm. Gần đó có một vườn cây ăn trái bỏ hoang và một nghĩa trang, thành thử Perky có những bãi săn vô cùng màu mỡ. Mọi sự đều êm đẹp cho tới ngày Rhea mở tiệc ngoài vườn. Các quý bà xúng xính trong những bộ váy hoa và mũ rộng vành, ngồi quanh một chiếc bàn thấp to tướng, trên bàn bày một đĩa chà là nhồi nhân phủ đường. Thuôn dài, ươn ướt. Perky, chắc là muốn tỏ lòng biết ơn, tha về một món quà: một con chuột chũi chết, được liếm láp cho láng o - cũng thuôn dài và ươn ướt y hệt. Nó thả ngay con chuột vào trong cái đĩa. Có ai đó suýt bốc lên ăn. Bạn tưởng tượng ra mà xem. (Nói đi cũng phải nói lại, mèo gì khôn ghê!)

Khi tôi gần mười hai tuổi, em gái tôi chào đời. Sự kiện này mang tới kết cục không mấy tốt đẹp cho Perky. Một ngày, tôi từ trường về nhà thì không thấy nó đâu nữa. Nó bị người ta bắt quả tang liếm sữa trên miệng em bé, và, sợ rằng con mèo sẽ ngồi lên đầu và làm ngạt thở đứa nhỏ, bố mẹ tôi đã đem nó đi “cho người khác”. Tôi hy vọng nó được đưa tới Trạm Cứu hộ và được chết êm thấm, nhưng tôi chẳng bao giờ biết được. Thời nay thì phải có một cuộc họp gia đình trang trọng với những lời giải thích đầy thấu cảm, dù kết cục thì con mèo vẫn cứ là “lên đường” mà thôi. Vậy đó, một bi kịch, một cú giáng xuống từ thần Zeus, và đã là sấm sét của Zeus thì thắc mắc hay khiếu nại cũng bằng thừa. Tôi có oán hận về sự biến mất của con mèo đầu tiên trong đời? Có chứ. Tôi đã quên được nó chưa? Bạn thấy đấy, rõ là chưa. Tại sao tôi lại bị chia cách tàn nhẫn với linh hồn hộ mệnh của mình như thế được? Nhưng sự đã rồi.

Sau này tôi cũng có những con mèo khác, nhưng cũng phải chờ rất lâu: khó mà nuôi mèo được khi bạn phải đi thuê nhà, và nhà nào cũng dán biển CẤM THÚ CƯNG. Nhưng rồi Patience xuất hiện, người dính đầy cỏ gai, hồn nhiên lăn lộn trên chiếc chăn len mà tôi mới hì hụi đan xong. Và Ruby, một “lão bà” dẻo dai chúng tôi “thừa kế” lại khi chuyển đến sống ở nông trại. Nó thường đi dạo cùng chúng tôi như một con chó vậy.

Đùng một cái, tôi có con. Con tôi cũng mắc chứng thèm mèo như mẹ nó vậy. Cái kết cục khó tránh khỏi ấy bị trì hoãn một thời gian ngắn, vì trong nhà tôi đã sẵn một con chuột. Không thể nói là con chuột này có gì thú vị: nó suốt ngày chỉ chạy trên cái lồng xoay, cắn ngón tay chủ, rồi thỉnh thoảng xì ra một thứ mùi gì đó nồng nàn khó tả. Nhưng rồi con chuột ấy chết. Lúc ấy nó đang được đem ra khoe với hai cậu bé đến chơi nhà, và thế là một vở hài kịch sượng trân đúng chất Monty Python đã nổ ra.

“Con chuột này chết rồi!”

“Đâu, nó đang ngủ mà.”

“Nhìn kĩ đi. Chết thẳng cẳng rồi!” (Chọc con chuột một phát).

Có sang chấn tâm lý gì không? Tuyệt đối là không. Con chuột được an táng trong sân sau, được hát tiễn đưa đàng hoàng. Nó hẳn đã lên thiên đàng vì chúng tôi nghe thấy tiếng chít chít trên đầu (chắc là lũ chim yến trong ống khói, tôi trộm nghĩ). Cái mộ sau đó bị quật lên, và kìa xem, cái xác đã không cánh mà bay! (Thực ra là do đất cát từ tảng cỏ lấp bên trên đã vùi mất nó). Chỉ hai phút sau: “Giờ con chuột chết rồi, con nuôi mèo được chưa?”

Hàng xóm của chúng tôi có mấy con mèo, và sẵn sàng cho hai con ra đi, “để cho chúng nó có bạn”. Quyền đặt tên thuộc về đứa con năm tuổi của tôi. Một con màu xám và lông xù nên được gọi là Lông Xù. Con kia là mèo đen lông ngắn nên được gọi là Đen. Những cái tên giản dị, hẳn rồi - không phải Oedipus, không phải Octopus, Platypus, hay Catatonic - nhưng cũng dễ hình dung. Hai con mèo này kiên nhẫn vô cùng, chúng chịu để con tôi mặc cho váy búp bê và đẩy đi lòng vòng trong chiếc xe nôi đồ chơi. (Ngày xưa tôi cũng từng làm thế với Perky nên giờ có quyền gì mà phản đối chứ?) Tuy nhiên luật là chúng không được ra ngoài khi đang ăn mặc như vậy, nhỡ đâu mắc vào cành cây hay bị dây mũ siết cổ thì khốn, nhưng thi thoảng chúng vẫn xổng ra ngoài, chiêu đãi người đi đường cái cảnh tượng một con mèo mặc yếm dãi, đội mũ diêm dúa, đang phi thân từ mái nhà này sang mái nhà khác ở độ cao chừng hai tầng nhà.

Lông Xù thì dễ bảo, còn con Đen là một tay lừa đảo chuyên nghiệp. Nó có thói quen lẻn sang nhà hàng xóm rồi meo meo thảm thiết, giả vờ như đi lạc. Họ sẽ cho nó vào nhà rồi cho nó ăn. Mất một lúc họ mới nhận ra là khổ chủ sống cách đó có hai căn nhà. Sau đó ít lâu chúng tôi chuyển tới một địa chỉ khác, con Đen cũng không mất nhiều thời gian để giở mánh cũ với hàng xóm mới, nhưng lần này có thêm một chiêu: nó cố tình luồn chân vào vòng cổ và đòi người ta cứu. Trong khi đó, Lông Xù “hành nghề” trên vỉa hè. Nó nằm ngửa hớ hênh đầy khiêu gợi, mời gọi người đi bộ xoa bụng, và thế là kiếm được đồ ăn. Chuông cửa reng reng: một người lạ hoắc. “Làm ơn nhắn với em Xù là tôi xin lỗi vì hôm nay quên mang cá hồi hun khói cho em nó. Mai tôi sẽ mang nhé.”

Bọn trẻ rồi cũng lớn lên và rời nhà, thế là bậc bố mẹ lại thừa kế mấy con mèo. Quá trình này diễn ra nhanh hơn bạn tưởng nhiều. Chỉ trong nháy mắt tôi đã có cho mình hai gã trợ thủ. Lông Xù chiếm chỗ trên cầu thang, sẵn sàng tuyên chiến với con Đen khi tay này bén mảng lên xuống; còn Đen thì sở hữu phòng làm việc của tôi, nó hỗ trợ tôi viết lách theo đúng kiểu mèo: trèo lên bàn phím, xới tung giấy tờ, hoặc búng dây chun buộc bản thảo. Cả hai đứa đều mù tịt khoản săn mồi. Bọn sóc nhảy tưng tưng lên người con Đen khi nó nằm mơ màng hòng khiêu khích một cuộc rượt đuổi, nhưng nó còn chẳng thèm nhấc mắt lên nhìn. Thỉnh thoảng trong bếp có chuột - chúng nó đi theo đường ống thoát nước trước khi chúng tôi kịp sửa - Đen và Lông Xù chỉ ngồi nhìn. (Đen! Lông Xù! Chiến đi các con! Chúng ném lại cho tôi cái nhìn khinh khỉnh: tưởng tụi này là bọn bần nông ư?)

Tuy nhiên không phải là chúng không có ngón nghề phòng thân. Tôi từng thấy hai đứa nó ngồi nhìn một con gấu mèo với dã tâm đen tối tiến lại gần - im như tượng, đuôi khẽ giật - tới phút cuối chúng lao mình vào kẻ đột nhập, bao nhiêu móng vuốt xoè hết ra. Cảnh tượng ấy y hệt như bước ra từ một cuốn binh pháp của John Keegan vậy: Sát cánh bên nhau! Giữ vững đội hình! Nhìn rõ tròng trắng mắt địch mới được nổ súng! Không lùi bước! Tấn cônggg!

Hẳn chúng cũng đi đánh nhau với lũ mèo khác. Trong tự nhiên, lãnh thổ của một con mèo đực là khoảng một dặm vuông. Thảo nào ở thành phố chật chội, lũ mèo cứ đánh nhau như cơm bữa. Đen có vẻ như thua nhiều hơn thắng: nó thuộc hệ Ulysses mưu mô chứ đâu phải Achilles vai u thịt bắp. Có một lần nó mò về nhà, trên mũi còn cắm móng vuốt của một con mèo khác. (“Đen! Con làm gì thế này?” Đáp lại là một tiếng meo xé lòng.) Thế là tại tốn tiền thăm khám cho cái tai rách và những mảng da trụi lông nham nhở.

Nhà văn và mèo - âu cũng là một mô-típ muôn thuở. Có biết bao nhiêu là sách ảnh về cái sự này. Cũng có nhà văn với chó, với chim - thường là vẹt hoặc quạ - và có lẽ (tôi đoán thôi) nhà văn với rắn, nhưng tôi dám cá là mèo vẫn là nhiều nhất. Chúng là những đối tượng phỏng vấn cực kỳ ăn hình: luôn tỏa ra cái khí chất bí ẩn đầy mê hoặc trong khi thực chất là đố ai moi ra được thông tin gì. Chúng ngồi yên để chụp ảnh, không có chuyện lội bùn vấy bẩn rồi chồm lên người phóng viên, lại càng không thở hồng hộc hay rớt dãi ròng ròng. Như những tín đồ chân chính của chủ nghĩa Lãng mạn, chúng có tư duy độc lập, và mang đậm khí chất Byron ở cái thái độ khinh nhờn quyền lực. Lúc nào trông chúng cũng chải chuốt mượt mà.

Chúng là Nguồn cảm hứng? Chúng là những Nàng thơ? Có và không, tuỳ vào định nghĩa của bạn. Nhưng chắc chắn một điều là chúng luôn biết cách len lỏi vào thơ ca và truyện kể, hoặc ít nhất là đã “xâm nhập” thành công vào các tác phẩm của tôi. Tuy nhiên, không phải lúc nào cũng là mèo của tôi, mà thi thoảng là mèo thiên hạ. Có một con mèo của bạn tôi - truyện thật trăm phần trăm đấy nhé - bị gã người yêu cũ đang hận tình bắt cóc và tống giam vào một cái thùng rác kim loại có nắp khóa. (Kết thúc có hậu: giải cứu thành công sau một hồi tìm kiếm nháo nhào và vài tiếng kêu cứu thảm thiết vọng ra từ thùng rác). Trong một tác phẩm mang tính tự an ủi của tôi có tên Mèo Ta Lên Thiên Đàng, nhân vật chính chính là con Đen đang cải trang, và câu chuyện tiết lộ cho chúng ta một chân lý: Chúa Trời thực chất là một con mèo khổng lồ. Hoặc ít nhất, đó chắc chắn là hình hài mà Ngài sẽ lựa chọn để hiện ra trước mặt một con mèo.

Câu chuyện này là một trong rất nhiều cách tôi gặm nhấm nỗi buồn sau khi Đen qua đời. Đấy là mặt trái của việc nuôi mèo: mèo thì phải chết, và thường thì chúng sẽ đi trước ta một bước. Tôi cũng không biết sao tôi lại suy sụp đến thế sau cái chết của riêng con mèo này, nhưng thực sự là thế đấy.

Chuyện xảy ra khi chúng tôi đang đi vắng. Em gái tôi đang trông mèo hộ, và Đen bất ngờ đổ bệnh thận. Bệnh này chữa được, bác sĩ bảo, nhưng Đen phải tiêm hai lần một ngày và phải lấy mẫu nước tiểu. Khả năng thành công của phác đồ ấy là bao nhiêu? Bằng không. Chỉ cần tiêm một mũi thôi là đừng hòng Đen ở lại cho mũi thứ hai. Nó sẽ tót ngay vào bụi rậm. Tương tự với lấy mẫu nước tiểu: “Đen ơi, tè vào cái lọ đi con.” Quay lại nhìn khinh bỉ. Chấm hết.

Và thế là chấm hết thật. Em gái tôi gọi điện thoại đường dài, cuộc gọi đầy nước mắt. “Con Đen đ-đ-đi rồi!” Tôi: “Ôi trời! Thế em đã…” Em tôi: “Em quấn nó trong khăn lụa đỏ và đặt vào trong t-t-tủ đông, để chị về c-c-chôn nó!” Em tôi khi ấy đang sống trong một căn hộ chung rất nhiều người khác, và tôi cứ tưởng tượng cảnh một người cùng nhà bới bới tủ đông để tìm hamburger và vớ được cái bọc trông có vẻ hứa hẹn. Mở túi. Cái quái gì thế này? Xác Ướp Biết Đi! Á á á, tiếng hét thất thanh, con mèo đông lạnh rơi bịch xuống đất, rồi màn bỏ của chạy lấy người… Nhưng ơn giời, chuyện đó đã không xảy ra.

Chúng tôi quyết định ỉm đi cái chết của Đen trước mặt con gái trong vài tuần - con bé đang học đại học, lại đang bù đầu thi cử, tin dữ sẽ làm nó phân tâm mất - và kết quả là chúng tôi lĩnh trọn cơn thịnh nộ của nó.

“Sao mẹ có thể làm thế với con? Lần tới mẹ phải bảo con ngay lập tức!” Dần dà chúng tôi mới vỡ lẽ ra rằng, điều thực sự khiến con bé hoảng sợ là viễn cảnh một trong hai đấng sinh thành mắc bệnh nan y, rồi lăn đùng ra “quy tiên”, và biết đâu đấy, cũng bị tống vào ngăn đá tủ lạnh, còn nó thì chẳng biết gì cho đến khi mọi sự đã rồi. Cũng phải, một vị phụ huynh mà hành xử “lươn lẹo” thế trong việc con mèo chết thì làm sao mà tin tưởng được cơ chứ.

Tôi viết rất nhiều áng thơ tiễn đưa. Chưa hết, tôi còn hì hục viết lại cả trường ca Cái chết của Vua Arthur (Morte d’Arthur) của Tennyson, nhưng thay toàn bộ nhân vật bằng mèo. Đen vào vai vị vua hấp hối, Hiệp sĩ Cativere là người bạn tâm giao đáng tin cậy. Ba bà hoàng hậu ngồi trên chiếc thuyền đưa Vua Đen về hòn đảo Avilion - nơi thay vì đầy táo thì lại lúc nhúc chuột - vừa đi vừa gào khóc thảm thiết. (”Và trên mặt hồ sương khói, tiếng meo dần lịm đi...”). Vâng, tôi biết, rõ là điên. Nhưng liệu pháp ấy lại hiệu nghiệm kì lạ.

Lông Xù nhanh chóng theo chân Đen, nhưng bằng một cách khác. Nó bị bệnh sa sút trí tuệ ở mèo: nó không thể nhớ được mình đang ở đâu, và sẽ đi loanh quanh nhà vào ban đêm hú như ma làm. Nó cũng quên mất mèo phải ăn món gì, và nó ngoặm thử những thứ tréo ngoe. Là quả lê chăng? Không phải. Cà chua thì sao nhỉ? Cũng không phải. Thế là hú lên trong tuyệt vọng.

Nhưng rồi vật đổi sao dời. Sau một quãng dài “cai nghiện” - cái quãng thời gian mà tôi luôn tự răn mình rằng cấm có được dính dáng đến mèo nữa, bởi tuổi cao sức yếu, nhỡ đi xuống cầu thang vấp phải chúng nó thì có mà gãy cổ - rốt cuộc tôi lại điền tên mình vào danh sách chờ để rước hai em mèo con Siberia. (Phải, cũng như bao kẻ nuôi mèo khác, tôi vốn bị dị ứng nhẹ, nhưng cái giống này là ít gây kích ứng nhất rồi.) Chúng sẽ là mèo nhà, được huấn luyện để đi dạo bằng dây xích đàng hoàng, hoặc ít nhất là tôi thích nghĩ thế. Có lẽ tôi sẽ dựng hẳn một cái sân chơi mèo quây lưới, để chúng có thể tắm nắng và ngắm nhìn thiên nhiên trong an toàn. Sẽ có võng cho mèo nằm. Sẽ có trụ cho mèo cào. Không thể để cho chúng nó cào nát bươm sofa ra và làm cho bà già này tức chết được.

Ngẫm lại thì, nếu đằng nào cũng mang tiếng là bà già lẩm cẩm với cái danh phù thủy quái gở, thì tốt nhất là nên trang bị cho mình vài gã trợ thủ tâm phúc, để còn có bầu có bạn khi cưỡi chổi bay lượn trên trời chứ, các vị có đồng ý không?

Hôm nay đông người hơn hẳn Chủ Nhật tuần trước. Ban nhạc cũng chơi to hơn, rộn ràng hơn. Đó là vì Mùa Hội đã bắt đầu. Ban nhạc này chơi quanh năm vào mỗi Chủ Nhật, nhưng khi chưa vào Mùa Hội họ chơi khác lắm: họ chơi như thể chỉ có người nhà ngồi nghe, nếu không có khách lạ, họ cũng chẳng bận tâm mà chơi cho đúng mực. Chẳng phải ông nhạc trưởng hôm nay còn mặc áo mới ư? Bà tin chắc ấy là áo mới. Ông ta quệt mũi giày xuống đất và vung vẩy tay như con gà trống sắp gáy, còn những nhạc công dưới mái vòm xanh lục thì phồng má, chăm chú nhìn bản nhạc. Bỗng vang lên một đoạn sáo - thật duyên dáng! - cứ như một chuỗi những giọt sáng lấp lánh. Bà tin rằng đoạn đó sẽ còn lặp lại. Vả quả như vậy. Bà ngẩng đầu, mỉm cười.

Chỉ có hai người ngồi chung với bà trên chiếc ghế hàng “đặc biệt” này: một ông lão quý phái mặc áo khoác nhung, đôi bàn tay đan lại đặt trên đầu chiếc ba-tông chạm khắc công phu và một bà già phốp pháp, ngồi ngay ngắn với cuộn len đặt trong lòng trên chiếc tạp dề thêu. Họ không nói chuyện gì. Thật thất vọng làm sao, vì bà Brill luôn trông đợi được nghe những cuộc trò chuyện. Bà thấy mình đã khá sành sỏi trong cái nghệ thuật lắng nghe mà như không lắng nghe, cái nghệ thuật giúp bà ngồi vào cuộc đời của người khác chỉ trong thoáng chốc khi họ trò chuyện quanh mình.

Bà liếc nhìn cặp vợ chồng già. Có lẽ họ cũng sẽ sớm đi thôi. Chủ Nhật tuần trước cũng chẳng có gì thú vị cả. Một ông người Anh và vợ ông ta: ông ta đội cái mũ Panama xấu đau xấu đớn, còn bà vợ thì đi đôi bốt cài cúc. Bà ta cứ lải nhải mãi rằng mình nên đeo kính đi thôi, vì bà biết mình cần đeo kính, nhưng cũng có ích gì đâu, kiểu gì nó chẳng gãy hay hỏng hóc gì đấy. Ông chồng thì thật kiên nhẫn biết bao. Ông ta gợi ý đủ thứ: kính mạ vàng, loại mà có móc kẹp vào tai, với con ve phía trong cầu mũi. “Nhưng nó sẽ cứ trượt xuống mũi em thôi!” Bà Brill chỉ muốn ra lắc bà ta một cái.

Hai ông bà già kia vẫn ngồi đó, im như thóc. Không sao cả, vẫn còn đám đông để ngắm kia mà. Dọc theo luống hoa và phía trước mái vòm của ban nhạc, người ta qua lại không ngớt: các cặp đôi, nhóm bạn dạo chơi, dừng lại trò chuyện, chào hỏi, rồi ghé mua ít hoa từ ông lão ăn mày có cái khay tiền cột vào lan can. Bọn trẻ con vừa chạy lăng xăng vừa cười vang. Các cậu bé đeo nơ lụa trắng rất to dưới cằm, các cô bé thì xinh đẹp như búp bê Pháp, diện váy nhung đính đăng ten. Thỉnh thoảng, một cậu bé chập chững chạy ra dưới tán cây, ngơ ngác dừng lại rồi ngồi phịch xuống đất cái “bịch”, cho tới khi bà mẹ trẻ, dáng người nhanh nhẹn như gà mái hấp tấp chạy ra, vừa mắng yêu vừa đỡ bé dậy. Trên những băng ghế khác, người ta ngồi rải rác, nhưng hầu như vẫn là những gương mặt quen thuộc mà Chủ Nhật nào bà cũng gặp. Bà Brill thấy họ cứ lạ lùng làm sao ấy. Họ kỳ cục, lặng lẽ, phần lớn đã già, và ánh mắt đăm đăm của họ làm ta cảm giác như họ vừa mới bước ra khỏi căn phòng tối, hoặc thậm chí là từ trong tủ áo!

Phía sau mái vòm, những hàng cây thanh mảnh rủ lá vàng nghiêng nghiêng, qua kẽ lá lấp ló một vệt biển mảnh như sợi chỉ, xa hơn nữa là bầu trời xanh lơ điểm những đám mây viền vàng.

Tùng-tùng-tùng tí-te-tùng! tí-te-tùng! tùng tí-te-tùng tung ta! - ban nhạc chơi rộn ràng.

Hai cô gái trẻ mặc áo đỏ đi ngang, và hai chàng lính trong sắc áo xanh gặp họ. Bốn người cười vang, bắt cặp và khoác tay nhau đi khuất. Hai người đàn bà quê đội nón rơm lặng lẽ bước qua, dắt theo đôi lừa màu xám khói. Một bà xơ mặt đăm đăm tái nhợt rảo bước qua. Rồi một người đàn bà đẹp đi tới, đánh rơi bó hoa violet, một cậu bé nhặt lên và chạy theo trả lại cho nàng, nhưng nàng nhận lấy rồi ném phắt đi như thể bó hoa đã bị nhiễm bẩn. Lạy hồn! Bà Brill không biết nên đánh giá hành động này thế nào. Giờ thì một bà cô đội mũ lông chồn trắng và một người đàn ông lịch thiệp mặc đồ xám chạm mặt nhau, ngay trước mặt bà Brill. Anh ta cao, dáng người cứng đờ, đạo mạo. Bà cô kia thì đội chiếc mũ lông mua từ khi tóc cô ta còn vàng óng. Giờ thì mọi thứ - cả mái tóc, khuôn mặt, thậm chí là đôi mắt của cô ta - đều vàng úa một màu như chính chiếc mũ lông đã sờn cũ kia. Tay cô ta đeo găng trắng, nhưng khi cô đưa tay chấm nhẹ lên môi, ta thấy ngón tay cũng có màu vàng vàng. Ồ, mừng biết bao khi gặp lại ông - em vui lắm! Em nghĩ hẳn chiều nay ta sẽ gặp nhau. Nói rồi cô ta kể lể mình đã đi đây, đi đó, dọc bờ biển. Ngày đẹp quá nhỉ, ông có thấy thế không? Liệu ông có thể…? Nhưng ông ta chỉ khẽ lắc đầu, châm thuốc, từ từ phả một làn khói vào thẳng mặt cô, và trong khi cô còn đang tíu tít nói cười, ông ta búng que diêm đi và quay lưng bước thẳng. Giờ đây cô gái già chỉ còn lại một mình. Cô ta cười rạng rỡ, nhưng dường như cả ban nhạc cũng nghe thấy tiếng lòng của cô: họ chơi chậm lại, dìu dịu, đầy thương cảm, và tiếng trống như đang dằn vặt từng nhịp: “Đồ tồi! Đồ tồi!” Còn cô ta sẽ làm gì bây giờ? Chuyện gì sẽ xảy ra nữa đây? Bà Brill còn đang băn khoăn thì cô ta đã quay phắt lại, huơ tay như thể thấy ai đó ở đằng kia - một người khác dễ chịu hơn nhiều - và tung tăng bước về phía ấy. Ban nhạc lại chuyển tông, họ chơi nhanh hơn, vui tươi hơn bao giờ hết. Cặp vợ chồng già ngồi chung ghế với bà Brill đứng lên đi mất. Đằng kia, một ông lão có chòm râu dài khập khiễng bước theo điệu nhạc, suýt thì bị bốn cô gái đi dàn hàng ngang xô ngã.

Ô, sao mà thú vị thế! Bà vui thích biết bao. Bà say mê ngồi ngắm nhìn tất thảy những cảnh tượng ấy. Cứ như một vở kịch vậy. Đúng, một vở kịch! Thật khó mà tin bầu trời đằng xa kia không phải là một tấm phông được vẽ lên cẩn thận. Rồi một con chó nhỏ xuất hiện, bước đi từ tốn, giống như một con chó “sân khấu” - những con chó hay bị người ta cho uống chút thuốc ngủ để cư xử chậm rãi hơn… Chính khoảnh khắc ấy, bà Brill chợt nhận ra điều gì khiến cho buổi chiều hôm nay vui nhộn đến thế. Tất thảy bọn họ đang ở trên sân khấu! Họ không phải khán giả, mà là diễn viên có vai đàng hoàng. Bà cũng góp một vai vào vở kịch này, mỗi Chủ Nhật. Nếu vắng bà, kiểu gì chẳng có người nhận ra. Bà cũng là một phần của vở diễn cơ mà. Lạ thật, sao trước nay bà chưa từng nghĩ về điều này nhỉ? Nhưng nghĩ kỹ thì hóa ra cũng dễ hiểu - chẳng phải vì thế mà tuần nào bà cũng sửa soạn ra khỏi nhà đúng giờ để không đến trễ buổi diễn đó sao? Ấy cũng là lý do lúc nào bà cũng ngại ngùng khi kể với đám học trò môn tiếng Anh về những chiều Chủ Nhật của mình. Cũng phải, bà suýt bật cười thành tiếng, vì cuối tuần bà lên sân khấu mà. Bà nhớ tới ông cụ đau yếu mà bà đọc báo cho nghe, tuần bốn lần, trong lúc cụ nằm nghỉ ngoài vườn. Ông cụ nằm gối, mắt trũng sâu, miệng cứ há hốc và mũi thì cao nhọn hoắt. Nếu như ông ta có chết rồi thì bà cũng chẳng nhận ra ngay được, mà bà cũng không quá bận tâm. Nhưng tưởng tượng ông ta biết mình đang được một diễn viên kịch đọc báo cho nghe! “Một diễn viên”, ông cụ sẽ dựng cái đầu già cỗi lên, mắt lấp lánh: “Cô là diễn viên ấy hả?” Và rồi bà Brill sẽ vuốt vuốt tờ báo như thể nó là xấp lời thoại, rồi nhẹ nhàng đáp lời: “Vâng, tôi làm diễn viên cũng lâu rồi đấy ạ”.

Ban nhạc vừa mới tạm nghỉ. Giờ họ lại chơi tiếp. Thứ nhạc họ chơi thật ấm áp biết chừng nào, nhưng đâu đó len lỏi vào một chút hơi lạnh - một cái gì đó… là gì nhỉ? Không hẳn là nỗi buồn - không, không phải buồn - mà là một điều gì làm người ta muốn cất tiếng hát. Giai điệu cứ ngân lên, cao vút, cao vút, ánh sáng cũng toả rộng khắp nơi. Bà Brill chợt có cảm giác rằng, ngay bây giờ thôi, tất cả mọi người trong “đoàn diễn” sẽ cất giọng đồng ca. Lũ trẻ và đám thanh niên cười nói sẽ bắt đầu trước, sau đó tới giọng nam - vững vàng và mạnh mẽ. Và cả chính bà, cũng những người ngồi trên ghế dài kia cũng sẽ hoà giọng, làm bè cho khúc hợp ca ấy: một bè trầm, nhẹ nhàng, không trầm không bổng nhưng đẹp đến nao lòng. Nghĩ tới đây, mắt bà Brill nhoè lệ. Bà vừa ngắm nhìn những người xung quanh vừa mỉm cười. “Vâng, chúng tôi hiểu, chúng tôi hiểu mà”, dường như họ đang nói như vậy, dù họ hiểu điều gì thì chính bà cũng không biết nữa.

Ngay khoảnh khắc ấy, một cậu trai và một cô gái trẻ bước tới, ngồi đúng chỗ của cặp cặp vợ chồng già ban nãy. Họ ăn mặc thật đẹp, nhìn là biết đang yêu. Trông họ như vai nam nữ chính trong một vở kịch, vừa bước xuống từ du thuyền của cha chàng. Bà Brill, vẫn đang khe khẽ hát trong lòng, nụ cười run rẩy vẫn còn trên môi, dỏng tai chờ nghe họ nói.

“Không, bây giờ thì không”, cô gái nói. “Ở đây thì không, không được đâu.”

“Nhưng tại sao? Vì cái mụ già ngồi kia ấy hả?”, chàng trai hỏi. “Bà ta tới đây làm gì không biết. Ai cần bà ta ngồi đó chứ? Sao không giữ cái thân già ở nhà đi cho rồi.”

“Cái khăn lông của bà ta buồn cười quá, trông cứ như con cá rán”, cô gái cười khúc khích.

“Thôi!” chàng trai gắt khẽ, rồi lại dịu giọng: “Nào nói đi mà, em thân yêu của anh…”

“Không, đã bảo ở đây thì không mà. Chưa phải lúc”, cô gái nói.

****

Thường thì trên đường về, bà Brill sẽ ghé tiệm bánh mua một chiếc bánh mật ong. Đó là món bà tự thưởng cho mình mỗi chiều Chủ Nhật. Có hôm miếng bánh có hạnh nhân, có hôm không. Nhưng thế là đủ tạo nên sự khác biệt rồi: nếu có hạnh nhân, miếng bánh sẽ giống như một món quà - một sự bất ngờ nho nhỏ mà vốn bình thường không có. Những ngày như thế, bà sẽ rộn ràng ra về, rồi quẹt diêm đun nước pha trà đầy khí thế.

Nhưng hôm nay bà bước qua tiệm bánh, leo cầu thang, về lại căn phòng tối - căn phòng hẹp như cái tủ quần áo - và ngồi xuống chiếc chăn bông đỏ. Bà ngồi đó hồi lâu. Chiếc hộp đựng khăn lông vẫn còn trên giường. Bà nhanh tay, nhanh tay tháo cái khăn lông xuống khỏi cổ, không nhìn nó lấy một cái rồi đặt vào trong hộp. Nhưng khi nắp hộp đóng lại, bà ngỡ như mình nghe thấy tiếng khóc thút thít ở đâu đây.

Cuốn sách này thú vị ở chỗ nó xây dựng được cảm giác thi vị của thần thoại trên phông nền thực tế, thế nên nó có rất nhiều điểm lấp lửng, nhiều không gian mở để người đọc diễn giải và tưởng tượng. Thế nên có những kiến giải khác nhau hay thậm chí đối nghịch là điều hoàn toàn có thể xảy ra. Tuy nhiên! Một cuốn sách mở ra nhiều cách đọc cũng không hiếm gặp, nhưng Hoàng Tử Bé còn hơn thế nữa: cách bạn đọc nó sẽ chỉ ra chính xác bạn đang nhìn thế giới trên con mắt người lớn hay trẻ thơ.

Trong truyện, người lớn là những nhân vật chỉ nhìn thấy những gì hiển hiện trước mắt hay đo đếm được bằng con số.

“Nếu bạn nói với người lớn rằng bạn thấy một ngôi nhà gạch hồng, có hoa trên cửa sổ và chim bồ câu đậu trên mái nhà, họ sẽ không thể hình dung được. Nhưng nếu bạn nói ngôi nhà ấy trị giá cả trăm nghìn franc, họ sẽ thốt lên, ồ, đẹp nhỉ!”

Họ “lúc nào cũng cần được giải thích”: họ không hiểu được bức tranh con trăn nuốt chửng con voi nếu nhìn từ bên ngoài - họ bảo nó là cái mũ!

Tức là, thế giới của người lớn không được vận hành bằng cảm xúc, trí tưởng tượng, mà bằng lý trí và logic.

Kết nối với câu chuyện, tôi đã gặp nhiều người diễn giải cậu hoàng tử bé là một ảo giác trên sa mạc của ông phi công, được sinh ra từ cơn sốc nhiệt hoặc cơn khát, hoặc hoàng tử bé là sự hiển lộ của đứa trẻ bên trong của ông phi công, chứ bản thân bạn ấy không có thật. Hoàng tử bé chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng. Đây là một góc nhìn hoàn toàn hợp logic và rất người lớn.

Ôi, những người lớn thân yêu của chúng ta thật biết cách làm cho ông phi công thất vọng. Ở chương 4, khi ông phi công nói rằng hoàng tử bé tới từ hành tinh tên là B-612, ông đã phải thêm vào:

“Nếu như bạn nói với người lớn rằng: ‘Minh chứng cho sự tồn tại của hoàng tử bé là bạn ấy dễ thương, bạn ấy cười, và cần một con cừu. Khi ai đó cần một con cừu tức là người đó có tồn tại’ thì người lớn sẽ chỉ nhún vai và cho rằng bạn là trẻ con. Nhưng nếu bạn nói với họ: ‘Hoàng tử bé tới từ hành tinh B-612’ thì họ sẽ tin ngay và không hỏi han thắc mắc gì nữa. Họ là như thế đấy. Ta không thể trách họ được, mà phải chịu đựng họ thôi.

[...]Tôi hoàn toàn có thể bắt đầu câu chuyện này theo phong cách truyện cổ tích. Tôi nhẽ ra có thể viết rằng:

‘Ngày xửa ngày xưa có một cậu hoàng tử bé sống trên một hành tinh chỉ to hơn người mình một chút, và cậu rất cần một người bạn…’ Với những người thấu triệt cuộc đời, mở đầu như vậy sẽ mang tới cảm giác chân thật hơn nhiều.

Nhưng bạn biết đấy, tôi không muốn bất kỳ ai coi nhẹ câu chuyện này. Tôi đã đau khổ biết bao khi viết ra những kí ức này…”

Khi bạn đọc diễn giải hoàng tử bé là một ảo giác hay biểu tượng cho đứa trẻ bên trong, bạn đang thực hiện một hành động phòng vệ, để khiến cho câu chuyện này có lý trong thế giới thực tế. Tuy nhiên, khi làm vậy, bạn đã thực dụng hoá những yếu tố thần thoại của tác phẩm, và quan trọng hơn là đã vô hiệu hoá toàn bộ các bài học về tình yêu, tình bạn mà hoàng tử bé lĩnh hội được trên con đường khám phá của em.

Nếu hoàng tử bé chỉ là ảo giác, hành trình tìm kiếm ý nghĩa và bài học của em trở nên vô nghĩa. Những lời dạy sâu sắc của con cáo về thuần hoá và ý nghĩa của tình yêu (ta phải chịu trách nhiệm cho những gì ta yêu, và tình yêu chỉ có thể cảm nhận bằng trái tim) sẽ bị hạ cấp thành những suy tư đơn thuần của một người sắp chết khát!

Tôi đồ là Hoàng Tử Bé không phải được viết ra để người đọc giải mã: xem B-612 nó nằm ở đâu, làm sao tôi lý giải được chuyện một cậu bé bay nhảy từ hành tinh này qua hành tinh khác. Để đọc và hiểu được Hoàng Tử Bé, người đọc phải chấp nhận một Sự Thật Tuyệt Đối nằm ngoài biên giới của lý trí. Khi chúng ta, những người lớn mang góc nhìn người lớn, tìm kiếm một lời giải thích logic, là ta đang từ chối cơ hội được tiếp cận sự cứu rỗi tinh thần mà tác phẩm mang lại.

Chính khoảnh khắc phi công quyết định tin vào Hoàng tử bé, chấp nhận cậu là bạn mình, ông mới sửa được máy bay, tìm thấy nước, và sống sót quay về. Đây là sự cứu rỗi kép: tìm được nước cứu ông khỏi cái chết vật lý, và tìm lại được sự hồn nhiên cứu ông khỏi cái chết tinh thần - chính là sự cô đơn khi sống trong một thế giới đầy những người lớn lạnh lùng.

Trong bài luận Dostoevsky’s God, James Wood cũng đưa ra một ý tưởng tương tự: tri thức và lý trí thường thất bại khi cố gắng chạm đến những chân lý mang tính cứu rỗi. Wood lập luận rằng, những nhân vật thông minh, logic nhất của Dostoevsky (như Ivan Karamazov) bị hủy hoại bởi những lý lẽ logic sắc bén của chính họ. Ngược lại, sự cứu rỗi lại thuộc về những nhân vật có đức tin đơn sơ (như Alyosha hoặc thầy Zosima), những người chấp nhận sự bí ẩn của đức tin mà không đòi hỏi bằng chứng logic.

Soi lại Hoàng Tử Bé, góc nhìn trẻ thơ chính là niềm tin đơn sơ mà Dostoevsky tôn vinh. Đọc Hoàng Tử Bé dưới góc nhìn trẻ thơ tức là chấp nhận sự phi logic, tin vào nó một cách (có thể cho là) mù quáng, phải vượt qua rào cản lý trí - khi ấy người đọc mới nhận được niềm tin cốt lõi là “đôi mắt thường mù loà trước những điều cốt tử” - tức muốn “hiểu”, ta phải cảm nhận bằng con tim.

°.🪐°.✦°.🪐°.✦°.🪐°.✦°.🪐°.✦°.🪐°.✦

Trong chương đầu, ông phi công - khi ấy là một cậu bé 6 tuổi - vẽ con trăn nuốt chửng con voi - nhìn từ phía bên ngoài. Những người lớn khô cứng và logic không hiểu được bức tranh ấy: họ nhìn thấy cái mũ. Cậu bé ấy sau này lớn lên, sống giữa những người lớn, vẫn dùng bức tranh ấy như một bài kiểm tra để xem “liệu người lớn đó có hiểu biết đích thực hay không”. Rất tiếc không người lớn nào trả lời đúng.

Và chính bản thân cuốn sách Hoàng Tử Bé cũng là một bài kiểm tra người đọc. Ai không tin vào sự nhiệm màu của nó, ai không cho phép mình tưởng tượng, ai không cho phép mình mơ mộng, mà đọc dưới lăng kính của lí trí và logic, rằng hoàng tử bé không có thật, rằng chuyện những hành tinh này hành tinh kia đều nằm trong tưởng tượng của một ông phi công sắp chết khát: người ấy hẳn là một trong những người lớn mà ông phi công khinh thường; và họ đã chẳng học lấy được bài học gì cả.

Cũng đúng thôi. Vì rốt cục thì ông phi công cũng phải kết lại thiên truyện cổ-tích-có-thật này rằng: And no grown-up will ever understand that this is a matter of so much importance! - Chẳng người lớn nào có thể hiểu được tầm quan trọng của [trí tưởng tượng và niềm tin].